Sunday, 2 August 2026

Happy friendship day with God and God's friend.... #NishantPandya


આ સુંદર ફોટો જોઈને મનમાં આ પંક્તિઓ સ્ફુરે છે:

​૧.

"મંદિરના દ્વારે બેઠો છે નિષ્કામ પ્રેમ,

ઈશ્વરની કરુણા જેવો છે આ અનોખો ક્ષેમ."

​૨.

"હાથમાં હાથ દે છે એ મૂંગો જીવ જ્યારે,

સમજાય કે પ્રેમની કોઈ ભાષા હોતી નથી ત્યારે."

​૩.

"તીર્થધામમાં બે જીવોનું આ સ્નેહ-મિલન,

જાણે પ્રભુને પણ પ્રિય એવું એક દ્રશ્ય પાવન."

​૪.

"એક પંજે ઈશ્વરની બંદગી, એક પંજે અબોલ પ્રીત,

મંદિરના આ પ્રાંગણમાં રચાયું અનોખું સંગીત."

Posted by at 1 comment:

Saturday, 24 January 2026

🕉️ શ્રી ગણપતિ અથર્વશીર્ષ 🕉️


🕉️ શ્રી ગણપતિ અથર્વશીર્ષ 🕉️



ૐ ભદ્રં કર્ણેભિઃ શ્રુણુયામ દેવાઃ ।
ભદ્રં પશ્યેમાક્ષભિર્યજત્રાઃ ।
સ્થિરૈરઙ્ગૈસ્તુષ્ટુવાંસસ્તનૂભિઃ ।
વ્યશેમ દેવહિતં યદાયુઃ ॥
ૐ સ્વસ્તિ ન ઇન્દ્રો વૃદ્ધશ્રવાઃ ।
સ્વસ્તિ નઃ પૂષા વિશ્વવેદાઃ ।
સ્વસ્તિ નસ્તાર્ક્ષ્યો અરિષ્ટનેમિઃ ।
સ્વસ્તિ નો બૃહસ્પતિર્દધાતુ ॥
ૐ શાંતિઃ શાંતિઃ શાંતિઃ ॥
ૐ નમસ્તે ગણપતયે ।
ત્વમેવ પ્રત્યક્ષં તત્ત્વમસિ ।
ત્વમેવ કેવલં કર્તાસિ ।
ત્વમેવ કેવલં ધર્તાસિ ।
ત્વમેવ કેવલં હર્તાસિ ।
ત્વમેવ સર્વં ખલ્વિદં બ્રહ્માસિ ।
ત્વં સાક્ષાદાત્માસિ નિત્યમ્ ॥
ઋતં વચ્મિ ।
સત્યં વચ્મિ ॥
અવ ત્વં મામ્ ।
અવ વક્તારમ્ ।
અવ શ્રોતારમ્ ।
અવ દાતારમ્ ।
અવ ધાતારમ્ ।
અવાનૂચાનમવ શિષ્યમ્ ।
અવ પશ્ચાત્તાત્ ।
અવ પુરસ્તાત્ ।
અવોત્તરાત્તાત્ ।
અવ દક્ષિણાત્તાત્ ।
અવ ચોર્ધ્વાત્તાત્ ।
અવાધરાત્તાત્ ।
સર્વતોઽવ મામ્ ।
પાહિ પાહિ સમન્તાત્ ॥
ત્વં વાઙ્મયસ્ત્વં ચિન્મયઃ ।
ત્વં આનંદમયસ્ત્વં બ્રહ્મમયઃ ।
ત્વં સચ્ચિદાનન્દાદ્વિતીયોઽસિ ।
ત્વં પ્રત્યક્ષં બ્રહ્માસિ ।
ત્વં જ્ઞાનમયો વિજ્ઞાનમયોऽસિ ॥
સર્વં જગદિદં ત્વત્તો જાયતે ।
સર્વં જગદિદં ત્વત્તસ્તિષ્ઠતિ ।
સર્વં જગદિદં ત્વયિ લયમેષ્યતિ ।
સર્વં જગદિદં ત્વયિ પ્રત્યેતિ ।
ત્વં ભૂમિરાપોऽનલોઽનિલો નભઃ ।
ત્વં ચત્વારિ વાક્પદાનિ ॥
ત્વં ગુણત્રયાતીતઃ ।
ત્વં અવસ્થાત્રયાતીતઃ ।
ત્વં દેહત્રયાતીતઃ ।
ત્વં કાલત્રયાતીતઃ ।
ત્વં મૂલાધારસ્થિતોऽસિ નિત્યમ્ ।
ત્વં શક્તિત્રયાત્મકઃ ।
ત્વાં યોગિનો ધ્યાયન્તિ નિત્યમ્ ।
ત્વં બ્રહ્મા ત્વં વિષ્ણુસ્ત્વં રુદ્રઃ ।
ત્વં ઇન્દ્રસ્ત્વં અગ્નિસ્ત્વં વાયુઃ ।
ત્વં સૂર્યસ્ત્વં ચન્દ્રમાસ્ત્વં બ્રહ્મ ભૂર્ભુવઃ સ્વરોમ્ ॥
ગણાદિં પૂર્વમુચ્ચાર્ય વર્ણાદિં તદનન્તરમ્ ।
અનુસ્વારઃ પરતરઃ ।
અર્ધેન્દુલસિતમ્ ।
તારેણ ઋદ્ધમ્ ।
એતત્તવ મનુસ્વરૂપમ્ ।
ગકારઃ પૂર્વરૂપમ્ ।
અકારો મધ્યમરૂપમ્ ।
અનુસ્વારશ્ચાન્ત્યરૂપમ્ ।
બિન્દુરુત્તરરૂપમ્ ।
નાદઃ સંધાનમ્ ।
સંહિતા સંધિઃ ।
સૈષા ગણેશવિદ્યા ।
ગણક ઋષિઃ ।
નિચ્ચૃદ્ગાયત્રી છન્દઃ ।
ગણપતિર્દેવતા ।
ૐ ગં ગણપતયે નમઃ ॥
એકદંતાય વિદ્મહે ।
વક્રતુણ્ડાય ધીમહિ ।
તન્નો દન્તિઃ પ્રચોદયાત્ ॥
એકદંતં ચતુર્હસ્તં પાશમંકુશધારિણમ્ ।
રદં ચ વરદં હસ્તૈર્બિભ્રાણં મૂષકધ્વજમ્ ।
રક્તં લમ્બોદરં શૂર્પકર્ણકં રક્તવાસસમ્ ।
રક્તગંધાનુલિપ્તાંગં રક્તપુષ્પૈઃ સુપૂજિતમ્ ।
ભક્તાનુકમ્પિનં દેવં જગત્કારણમચ્યુતમ્ ।
આવિર્ભૂતં ચ સૃષ્ટ્યાદૌ પ્રકૃતેઃ પુરુષાત્પરમ્ ।
એવં ધ્યાયતિ યો નિત્યં સ યોગી યોગવિદ્વરઃ ॥
નમો વ્રાતપતયે ।
નમો ગણપતયે ।
નમઃ પ્રથમપતયે ।
નમસ્તેસ્તુ લમ્બોદરાયૈકદંતાય ।
વિઘ્નનાશિને શિવસુતાય ।
શ્રીવરદમૂર્તયે નમઃ ॥

Posted by at No comments:

रुद्राष्टकम

रुद्राष्टकम 





नमामीशमीशान निर्वाणरूपं
विभुं व्यापकं ब्रह्मवेदस्वरूपम्
निजं निर्गुणं निर्विकल्पं निरीहं
चिदाकाशमाकाशवासं भजेहम्

निराकारमोङ्करमूलं तुरीयं
गिराज्ञानगोतीतमीशं गिरीशम् ।
करालं महाकालकालं कृपालं
गुणागारसंसारपारं नतोहम्

तुषाराद्रिसंकाशगौरं गभिरं
मनोभूतकोटिप्रभाश्री शरीरम् ।
स्फुरन्मौलिकल्लोलिनी चारुगङ्गा
लसद्भालबालेन्दु कण्ठे भुजङ्गा

चलत्कुण्डलं भ्रूसुनेत्रं विशालं
प्रसन्नाननं नीलकण्ठं दयालम् ।
मृगाधीशचर्माम्बरं मुण्डमालं
प्रियं शङ्करं सर्वनाथं भजामि

प्रचण्डं प्रकृष्टं प्रगल्भं परेशं
अखण्डं अजं भानुकोटिप्रकाशं ।
त्र्यःशूलनिर्मूलनं शूलपाणिं
भजेहं भवानीपतिं भावगम्यम्

कलातीतकल्याण कल्पान्तकारी
सदा सज्जनानन्ददाता पुरारी ।
चिदानन्दसंदोह मोहापहारी
प्रसीद प्रसीद प्रभो मन्मथारी

न यावद् उमानाथपादारविन्दं
भजन्तीह लोके परे वा नराणाम् ।
न तावत्सुखं शान्ति सन्तापनाशं
प्रसीद प्रभो सर्वभूताधिवासं

न जानामि योगं जपं नैव पूजां
नतोहं सदा सर्वदा शम्भुतुभ्यम् ।
जराजन्मदुःखौघ तातप्यमानं
प्रभो पाहि आपन्नमामीश शंभो
Posted by at No comments:

આદિત્ય હૃદય સ્તોત્ર



ॐ ततो युद्धपरिश्रान्तं समरे चिन्तया स्थितम् ।
रावणं चाग्रतो दृष्टवा युद्धाय समुपस्थितम् ॥1॥
दैवतैश्च समागम्य द्रष्टुमभ्यागतो रणम् ।
उपगम्याब्रवीद् राममगरत्यो भगवांस्तदा ॥2
राम राम महाबाहो श्रृणु गुह्यं सनातनम् ।
येन सर्वानरीन् वत्स समरे विजयिष्यसे ॥3॥
आदित्यहृदयं पुण्यं सर्वशत्रुविनाशनम् ।
जयावहं जपं नित्यमक्षयं परमं शिवम् ॥4॥
सर्वमंगलमांगल्यं सर्वपापप्रणाशनम् ।
चिन्ताशोकप्रशमनमायुर्वधैनमुत्तमम् ॥5॥
रश्मिमन्तं समुद्यन्तं देवासुरनमस्कृतम् ।
पूजयस्व विवस्वन्तं भास्करं भुवनेश्वरम् ॥6॥
सर्वदेवतामको ह्येष तेजस्वी रश्मिभावनः ।
एष देवासुरगणाँल्लोकान् पाति गभस्तिभिः ॥7॥
एष ब्रह्मा च विष्णुश्च शिवः स्कन्दः प्रजापतिः ।
महेन्द्रो धनदः कालो यमः सोमो ह्यपां पतिः ॥8॥
पितरो वसवः साध्या अश्विनौ मरुतो मनुः ।
वायुर्वन्हिः प्रजाः प्राण ऋतुकर्ता प्रभाकरः ॥9॥
आदित्यः सविता सूर्यः खगः पूषा गर्भास्तिमान् ।
सुवर्णसदृशो भानुहिरण्यरेता दिवाकरः ॥10॥
हरिदश्वः सहस्रार्चिः सप्तसप्तिर्मरीचिमान् ।
तिमिरोन्मथनः शम्भूस्त्ष्टा मार्तण्डकोंऽशुमान् ॥11॥
हिरण्यगर्भः शिशिरस्तपनोऽहरकरो रविः ।
अग्निगर्भोऽदितेः पुत्रः शंखः शिशिरनाशनः ॥12॥
व्योमनाथस्तमोभेदी ऋम्यजुःसामपारगः ।
घनवृष्टिरपां मित्रो विन्ध्यवीथीप्लवंगमः ॥13॥
आतपी मण्डली मृत्युः पिंगलः सर्वतापनः ।
कविर्विश्वो महातेजा रक्तः सर्वभवोदभवः ॥14॥
नक्षत्रग्रहताराणामधिपो विश्वभावनः ।
तेजसामपि तेजस्वी द्वादशात्मन् नमोऽस्तु ते ॥15॥
नमः पूर्वाय गिरये पश्चिमायाद्रये नमः ।
ज्योतिर्गणानां पतये दिनाधिपतये नमः ॥16॥
जयाय जयभद्राय हर्यश्वाय नमो नमः ।
नमो नमः सहस्रांशो आदित्याय नमो नमः ॥17॥
नम उग्राय वीराय सारंगाय नमो नमः ।
नमः पद्मप्रबोधाय प्रचण्डाय नमोऽस्तु ते ॥18॥
ब्रह्मेशानाच्युतेशाय सूरायदित्यवर्चसे ।
भास्वते सर्वभक्षाय रौद्राय वपुषे नमः ॥19॥
तमोघ्नाय हिमघ्नाय शत्रुघ्नायामितात्मने ।
कृतघ्नघ्नाय देवाय ज्योतिषां पतये नमः ॥20॥
तप्तचामीकराभाय हस्ये विश्वकर्मणे ।
नमस्तमोऽभिनिघ्नाय रुचये लोकसाक्षिणे ॥21॥
नाशयत्येष वै भूतं तमेव सृजति प्रभुः ।
पायत्येष तपत्येष वर्षत्येष गभस्तिभिः ॥22॥
एष सुप्तेषु जागर्ति भूतेषु परिनिष्ठितः ।
एष चैवाग्निहोत्रं च फलं चैवाग्निहोत्रिणाम् ॥23 ॥
देवाश्च क्रतवश्चैव क्रतूनां फलमेव च ।
यानि कृत्यानि लोकेषु सर्वेषु परमप्रभुः ॥24॥
एनमापत्सु कृच्छ्रेषु कान्तारेषु भयेषु च ।
कीर्तयन् पुरुषः कश्चिन्नावसीदति राघव ॥25॥
पूजयस्वैनमेकाग्रो देवदेवं जगत्पतिम् ।
एतत् त्रिगुणितं जप्तवा युद्धेषु विजयिष्ति ॥26॥
अस्मिन् क्षणे महाबाहो रावणं त्वं जहिष्यसि ।
एवमुक्त्वा ततोऽगस्त्यो जगाम स यथागतम् ॥27॥
एतच्छ्रुत्वा महातेजा, नष्टशोकोऽभवत् तदा ।
धारयामास सुप्रीतो राघवः प्रयतात्मवान् ॥28॥
आदित्यं प्रेक्ष्य जप्त्वेदं परं हर्षमवाप्तवान् ।
त्रिराचम्य शुचिर्भूत्वा धनुरादाय वीर्यवान् ॥29॥
रावणं प्रेक्ष्य हृष्टात्मा जयार्थे समुपागमत् ।
सर्वयत्नेन महता वृतस्तस्य वधेऽभवत् ॥30॥
अथ रविरवदन्निरीक्ष्य रामं मुदितनाः परमं प्रहृष्यमाणः ।
निशिचरपतिसंक्षयं विदित्वा सुरगणमध्यगतो वचस्त्वरेति ॥31 ॥
Posted by at No comments:

॥ श्री राम रक्षा स्तोत्र ॥Shri Ram Raksha Stotrashri raam

   
॥ श्री राम रक्षा स्तोत्र ॥
Shri Ram Raksha Stotra

shri raam


श्रीगणेशायनम: ।

अस्य श्रीरामरक्षास्तोत्रमन्त्रस्य ।

बुधकौशिक ऋषि: ।

श्रीसीतारामचंद्रोदेवता ।

अनुष्टुप् छन्द: ।

सीता शक्ति: ।

श्रीमद्‌हनुमान् कीलकम् ।

श्रीसीतारामचंद्रप्रीत्यर्थे जपे विनियोग: ॥

॥ अथ ध्यानम् ॥

ध्यायेदाजानुबाहुं धृतशरधनुषं बद्धपद्‌मासनस्थं । पीतं वासोवसानं नवकमलदलस्पर्धिनेत्रं प्रसन्नम् ॥

वामाङ्‌कारूढ-सीता-मुखकमल-मिलल्लोचनं नीरदाभं । नानालङ्‌कारदीप्तं दधतमुरुजटामण्डनं रामचंद्रम् ॥

॥ इति ध्यानम् ॥

चरितं रघुनाथस्य शतकोटिप्रविस्तरम् । एकैकमक्षरं पुंसां महापातकनाशनम् ॥१॥

ध्यात्वा नीलोत्पलश्यामं रामं राजीवलोचनम् । जानकीलक्ष्मणोपेतं जटामुकुटमण्डितम् ॥२॥

सासितूणधनुर्बाणपाणिं नक्तं चरान्तकम् । स्वलीलया जगत्त्रातुमाविर्भूतमजं विभुम् ॥३॥

रामरक्षां पठेत्प्राज्ञ: पापघ्नीं सर्वकामदाम् । शिरो मे राघव: पातु भालं दशरथात्मज: ॥४॥

कौसल्येयो दृशौ पातु विश्वामित्रप्रिय: श्रुती । घ्राणं पातु मखत्राता मुखं सौमित्रिवत्सल: ॥५॥

जिव्हां विद्यानिधि: पातु कण्ठं भरतवंदित: । स्कन्धौ दिव्यायुध: पातु भुजौ भग्नेशकार्मुक: ॥६॥

करौ सीतापति: पातु हृदयं जामदग्न्यजित् । मध्यं पातु खरध्वंसी नाभिं जाम्बवदाश्रय: ॥७॥

सुग्रीवेश: कटी पातु सक्थिनी हनुमत्प्रभु: । ऊरू रघुत्तम: पातु रक्ष:कुलविनाशकृत् ॥८॥

जानुनी सेतुकृत्पातु जङ्‌घे दशमुखान्तक: । पादौ बिभीषणश्रीद: पातु रामोSखिलं वपु: ॥९॥

एतां रामबलोपेतां रक्षां य: सुकृती पठॆत् । स चिरायु: सुखी पुत्री विजयी विनयी भवेत् ॥१०॥

पातालभूतलव्योम चारिणश्छद्‌मचारिण: । न द्र्ष्टुमपि शक्तास्ते रक्षितं रामनामभि: ॥११॥

रामेति रामभद्रेति रामचंद्रेति वा स्मरन् । नरो न लिप्यते पापै भुक्तिं मुक्तिं च विन्दति ॥१२॥

जगज्जेत्रैकमन्त्रेण रामनाम्नाभिरक्षितम् । य: कण्ठे धारयेत्तस्य करस्था: सर्वसिद्धय: ॥१३॥

वज्रपंजरनामेदं यो रामकवचं स्मरेत् । अव्याहताज्ञ: सर्वत्र लभते जयमंगलम् ॥१४॥

आदिष्टवान् यथा स्वप्ने रामरक्षामिमां हर: । तथा लिखितवान् प्रात: प्रबुद्धो बुधकौशिक: ॥१५॥

आराम: कल्पवृक्षाणां विराम: सकलापदाम् । अभिरामस्त्रिलोकानां राम: श्रीमान् स न: प्रभु: ॥१६॥

तरुणौ रूपसंपन्नौ सुकुमारौ महाबलौ । पुण्डरीकविशालाक्षौ चीरकृष्णाजिनाम्बरौ ॥१७॥

फलमूलशिनौ दान्तौ तापसौ ब्रह्मचारिणौ । पुत्रौ दशरथस्यैतौ भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ ॥१८॥

शरण्यौ सर्वसत्वानां श्रेष्ठौ सर्वधनुष्मताम् । रक्ष:कुलनिहन्तारौ त्रायेतां नो रघुत्तमौ ॥१९॥

आत्तसज्जधनुषा विषुस्पृशा वक्षया शुगनिषङ्ग सङि‌गनौ । रक्षणाय मम रामलक्ष्मणावग्रत: पथि सदैव गच्छताम् ॥२०॥

संनद्ध: कवची खड्‌गी चापबाणधरो युवा । गच्छन्‌ मनोरथोSस्माकं राम: पातु सलक्ष्मण: ॥२१॥

रामो दाशरथि: शूरो लक्ष्मणानुचरो बली । काकुत्स्थ: पुरुष: पूर्ण: कौसल्येयो रघुत्तम: ॥२२॥

वेदान्तवेद्यो यज्ञेश: पुराणपुरुषोत्तम: । जानकीवल्लभ: श्रीमानप्रमेयपराक्रम: ॥२३॥

इत्येतानि जपेन्नित्यं मद्‌भक्त: श्रद्धयान्वित: । अश्वमेधाधिकं पुण्यं संप्राप्नोति न संशय: ॥२४॥

रामं दूर्वादलश्यामं पद्‌माक्षं पीतवाससम् । स्तुवन्ति नामभिर्दिव्यैर्न ते संसारिणो नर: ॥२५॥

रामं लक्ष्मण-पूर्वजं रघुवरं सीतापतिं सुंदरम् । काकुत्स्थं करुणार्णवं गुणनिधिं विप्रप्रियं धार्मिकम् ।

राजेन्द्रं सत्यसंधं दशरथनयं श्यामलं शान्तमूर्तिम् । वन्दे लोकभिरामं रघुकुलतिलकं राघवं रावणारिम् ॥२६॥

रामाय रामभद्राय रामचंद्राय वेधसे । रघुनाथाय नाथाय सीताया: पतये नम: ॥२७॥

श्रीराम राम रघुनन्दन राम राम । श्रीराम राम भरताग्रज राम राम ।

श्रीराम राम रणकर्कश राम राम । श्रीराम राम शरणं भव राम राम ॥२८॥

श्रीरामचन्द्रचरणौ मनसा स्मरामि । श्रीरामचन्द्रचरणौ वचसा गृणामि ।

श्रीरामचन्द्रचरणौ शिरसा नमामि । श्रीरामचन्द्रचरणौ शरणं प्रपद्ये ॥२९॥

माता रामो मत्पिता रामचन्द्र: । स्वामी रामो मत्सखा रामचन्द्र: ।

सर्वस्वं मे रामचन्द्रो दयालुर् । नान्यं जाने नैव जाने न जाने ॥३०॥

दक्षिणे लक्ष्मणो यस्य वामे च जनकात्मजा । पुरतो मारुतिर्यस्य तं वन्दे रघुनंदनम् ॥३१॥

लोकाभिरामं रणरङ्‌गधीरं राजीवनेत्रं रघुवंशनाथम् । कारुण्यरूपं करुणाकरन्तं श्रीरामचन्द्रं शरणं प्रपद्ये ॥३२॥

मनोजवं मारुततुल्यवेगं जितेन्द्रियं बुद्धिमतां वरिष्ठम् । वातात्मजं वानरयूथमुख्यं श्रीरामदूतं शरणं प्रपद्ये ॥३३॥

कूजन्तं राम-रामेति मधुरं मधुराक्षरम् । आरुह्य कविताशाखां वन्दे वाल्मीकिकोकिलम् ॥३४॥

आपदामपहर्तारं दातारं सर्वसंपदाम् । लोकाभिरामं श्रीरामं भूयो भूयो नमाम्यहम् ॥३५॥

भर्जनं भवबीजानामर्जनं सुखसंपदाम् । तर्जनं यमदूतानां रामरामेति गर्जनम् ॥३६॥

रामो राजमणि: सदा विजयते रामं रमेशं भजे । रामेणाभिहता निशाचरचमू रामाय तस्मै नम: ।

रामान्नास्ति परायणं परतरं रामस्य दासोऽस्म्यहम् । रामे चित्तलय: सदा भवतु मे भो राम मामुद्धर ॥३७॥

राम रामेति रामेति रमे रामे मनोरमे । सहस्रनाम तत्तुल्यं रामनाम वरानने ॥३८॥

इति श्रीबुधकौशिकविरचितं श्रीरामरक्षास्तोत्रं संपूर्णम् ॥ 

॥ श्री सीतारामचंद्रार्पणमस्तु ॥
Posted by at No comments:

નારાયણ કવચ



શ્રીમદ ભાગવતના છટ્ઠા સ્કંધના આઠમાં અધ્યાયમાં શ્રી નારાયણ કવચ ત્વષ્ટા ઋષિના પુત્ર વિશ્વરૂપ ઇન્દ્રને કહે છે.

વિશ્વરૂપ કહે છે જયારે ભયનો સમય પાસે આવ્યો હોય ત્યારે મનુષ્યે હાથપગ ધોઈ આચમન કરી ઉત્તર દિશા તરફ મુખ રાખી નારાયણ કવચનો પાઠ કરવો. જયારે ભય આવે ત્યારે શ્રી નારાયણ રૂપનામ બખતર ધારણ કરવું.

નારાયણ કવચ:

ગરુડની પીઠ પર ચરણકમળ ધારણ કરનારા, આઠ સિદ્ધિઓવાળા, આઠ બાહુઓવાળા અને તે આઠ બાહુઓ વિષે શંખ, ચક્ર, ઢાલ, ગદા, બાણ, ધનુષ તથા પાશને ધારણ કરનારા શ્રીહરિ મારી સર્વ પ્રકારે રક્ષા કરો.

જળમાં મતસ્યાવધારી ભગવાન જલજંતુઓથી તથા વરુણના પાશથી મારી રક્ષા કરો. માયાથી બટુક બનેલા વામનજી સ્થળમાં મારી રક્ષા કરો. શ્રીવિશ્વરૂપ ત્રિવિક્રમ ભગવાન આકાશમાં મારી રક્ષા કરો.

અસુરના અધિપતિઓના શત્રુ ભગવાન નૃસિંહ સંકટકારક વનવગડાઓમાં તથા સંગ્રામ વગેરેમાં મારી રક્ષા કરો કે જે નૃસિંહનાં ખડખડાટ હાસ્યના શબ્દથી દિશાઓ ગાજી ઉઠી હતી અને ગર્ભિણીઓના ગર્ભ પડી ગયા હતા.

પોતાની દાઢથી પાતાળમાંથી પૃથ્વીનો ઉદ્ધાર કરનારા ભગવાન યગ્નમૂર્તિ વરાહ માર્ગમાં મારી રક્ષા કરો; પરશુરામ પર્વતોના શિખરોમાં મારી રક્ષા કરો.; અને ભરતના મોટાભાઈ રામ તથા લક્ષ્મણ પ્રવાસમાં અમારી રક્ષા કરો.

અભિચારી વગેરે સર્વ ઉગ્ર ધર્મમાંથી તથા પ્રમાદમાંથી નારાયણ ભગવાન રક્ષા કરો. નર ભગવાન ગર્વથી રક્ષા કરો. યોગના સ્વામી દત્તાત્રય યોગભ્રંશથી મારી રક્ષા કરો. ગુણનાં સ્વામી કપિલદેવ કર્મના બંધનથી મારી રક્ષા કરો.

સનત્કુમાર કામદેવથી મારી રક્ષા કરો. હયગ્રીવ ભગવાન રસ્તામાંથી જતા દેવતાઓને પ્રણામ ન કરવા રૂપી અપરાધમાંથી મારી રક્ષા કરો. દેવર્ષિ શ્રેષ્ઠ મુનિ નારદ ભગવાનની પૂજામાં જે કોઈ વિઘ્ન નડે, તેનાથી મારી રક્ષા કરો અને કુર્મ અવતાર શ્રીહરિ સર્વ પ્રકારના નરકમાંથી મારી રક્ષા કરો.

ભગવાન ધન્વન્તરી કુપથ્યમાંથી મારી રક્ષા કરો. જીતેન્દ્રિય ભગવાન ઋષભદેવ કામ ક્રોધ આદિનાં ભયમાંથી મારી રક્ષા કરો. યગ્યાવતારી ભગવાન લોકાપવાદથી મારી રક્ષા કરો. બળભદ્ર મનુષ્ય તરફથી થનારા ઉપદ્રવોમાંથી રક્ષા કરો. અને શેષનાગ ક્રોધાવેશ નામના સર્પગણોથી મારી રક્ષા કરો.

ભગવાન વેદવ્યાસ અજ્ઞાનથી મારી રક્ષા કરો. ભગવાન બુદ્ધ પ્રમાદવાળા પાખંડીઓના ટોળામાંથી મારી રક્ષા કરો. ધર્મની રક્ષા કરવા માટે અવતાર લેનાર ભગવાન કલ્કી કાળનાં મળરૂપ કળીયુગથી મારી રક્ષા કરો.

કેશવ ભગવાન પ્રભાતમાં ગદાથી મારી રક્ષા કરો. વેણુધર ભગવાન ગોવિંદ આ સંકટકાળમાં મારી રક્ષા કરો. ઉદાત્તશક્તિ નારાયણ ભગવાન પ્રાહનકાળમાં મારી રક્ષા કરો. અને ચક્રધારી ભગવાન વિષ્ણુ મધ્યાન કાળમાં મારી રક્ષા કરો.

મધુ દૈત્યને મારનારા ઉગ્ર ધનુર્ધારી ભગવાન વિષ્ણુ ત્રીજા પહોરમાં મારી રક્ષા કરો. બ્રહ્મા, વિષ્ણુ અને રુદ્ર એ ત્રણ મુર્તિવાળા ભગવાન માધવ સાયંકાળમાં મારી રક્ષા કરો. ઇન્દ્રિયોના સ્વામી હૃષીકેશ ભગવાન પ્રદોષકાળમાં મારી રક્ષા કરો. પદ્મનાભ ભગવાન કેવળ એક અર્ધરાતથી પહેલા કાળમાં અને અર્ધરાતે મારી રક્ષા કરો.

શ્રીવત્સનું જેને ચિહ્ન છે એવા ઈશ શ્રી વિષ્ણુ પાછલી રાતે મારી રક્ષા કરો. તલવારધારી ભગવાન જનાર્દન મળસકામાં મારી રક્ષા કરો. દામોદર ભગવાન સંપૂર્ણ સંધ્યાઓમાં મારી રક્ષા કરો. કાળમૂર્તિ ભગવાન વિશ્વેષર સૂર્યોદય પહેલાનાં કાળમાં મારી રક્ષા કરો.

હે પ્રલય સમયના અગ્નિ જેવી તીક્ષણ ધારવાળા ચક્ર ! ભગવાનથી મૂકવામાં આવે તો ચારે તરફ ફરીને અગ્નિ જેમ ખડની ગંજીને તુરત જ બાળી નાખે તેમ શત્રુના સૈન્યને તુરત બાળી નાખો.

હે વજ્રના જેવા તીક્ષ્ણ સ્પર્શવાળા તણખાઓથી ભરેલી ગદા ! તમે ભગવાનને વહાલી છો. તમે કુષ્માંડ, યક્ષ, રાક્ષસ, ભૂત તથા ગ્રહોને ભૂકો કરી નાખો તથા શત્રુઓના ચૂરેચૂરા કરી નાખો.

હે પાંચજન્ય શંખરાજ ! શ્રી કૃષ્ણ ભગવાને ફૂંકવાથી મહા ભયંકર શબ્દ કરીને તેમના શત્રુઓના હૃદયને કંપાવતા રાક્ષસો, પ્રમથો, પ્રેતગણ , માંતૃકાગણ, પિશાચ, બ્રહ્મ રાક્ષસ તથા બીજા ઘોર દૃષ્ટિવાળાઓને નસાડી મૂકો.

હે તીક્ષ્ણ ધારવાળી તલવાર! તમે ભગવાનના હસ્ત દ્વારા પ્રેરાઈને મારા શત્રુઓના સૈન્યને કાપી નાખો. હે ચંદ્રમાં જેવી સો ફૂદડીવાળી ઢાલ ! તમે શત્રુઓની આંખને ઢાંકી દો તથા પાપી નજરવાળાઓની પાપી દૃષ્ટિ હરિ લો.

અમને ગ્રહોથી, કેતુઓથી, મનુષ્યોથી, સર્પોથી, દાઢવાળા પ્રાણીઓથી તથા પાપોથી જે ભય થાય છે તે સૌ તથા જેઓ અમારા સુખમાં વિઘ્ન કરનારા છે તે સર્વે ભગવાનના નામરૂપી અસ્ત્રના કીર્તનથી તુરત જ ભય પામો.

બૃહદ્રથંતર વગેરે સામના સ્તોત્રોથી સ્તુતિ કરાતા વેદમય તથા સમર્થ ગરુડ ભગવાન સર્વ સંકટોમાં મારી રક્ષા કરો તથા વિશ્વ્ક્સેન ભગવાન પણ પોતાના નામો લેવા વડે સર્વ સંકટોમાંથી મારી રક્ષા કરો.

શ્રીહરિના નમ, રૂપ, વાહન અને આયુધો, સર્વ આપત્તિઓમાંથી અમારી રક્ષા કરો.ભગવાનના મુખ્ય પાર્ષદો અમારા બુદ્ધિ, ઇન્દ્રિય, મન તથા પ્રાણની રક્ષા કરો.

આ સાકાર નિરાકાર જે કઈ જગત છે સર્વ ભગવાનનું જ સ્વરૂપ છે, આ સત્યથી મારા સર્વ ઉપદ્રવો નાશ પામો.

અભેદ દૃષ્ટિવાળા મનુષ્યોને ભગવાન પોતે ભેદરહિત જોવામાં આવે છે તો પણ તે પોતાની માયાથી આભૂષણો, આયુધો તથા ચિહ્ન નામની શક્તિઓને ધારણ કરે છે. તે સત્ય પ્રમાણ વડે જ સર્વજ્ઞ તથા સર્વવ્યાપક ભગવાન શ્રીહરિ સર્વ પ્રકારના રૂપો વડે સર્વદા અમારી રક્ષા કરો.

નામની ગર્જનાથી લોકોના ભયનો નાશ કરનાર તથા પોતાના દિગ્ગજ, ઝેર, શસ્ત્ર, પાણી, વાયુ, અગ્નિ વગેરેના પ્રભાવે ગળી જનારા નરસિંહ ભગવાન દિશાઓમાં, ખૂણામાં ઊંચે નીચે, અંદર, બહાર તથા ચોતરફ અમારી રક્ષા કરો.



નારાયણ કવચનું ફળકથન:

વિશ્વરૂપ કહે છે હે ઇન્દ્ર ! આ નારાયણ કવચ તમારી આગળ કહ્યું જે ધારણ કરવાથી તમે શ્રમ વિના અસુરોના અધિપતિઓને જીતશો. આ નારાયણ કવચને ધારણ કરનારો મનુષ્ય નેત્રથી જેનાં તરફ જુએ અથવા તો પગ વડે જેને જેને અડકે તે તુરત જ ભયમાંથી છૂટે છે. આ કવચ ભણનાર પુરુષને કોઈ દિવસ રાજાઓ તરફથી, ચોર તરફથી, ગ્રહો થકી, વ્યાઘ્ર આદિ તરફથી તથા બીજા કોઈ તરફથી ભય રહેતો નથી.



_______________________________________


॥રાજોવાચ॥

યયા ગુપ્તઃ સહસ્ત્રાક્ષઃ સવાહાન્ રિપુસૈનિકાન્। ક્રીડન્નિવ વિનિર્જિત્ય ત્રિલોક્યા બુભુજે શ્રિયમ્॥1॥
ભગવંસ્તન્મમાખ્યાહિ વર્મ નારાયણાત્મકમ્। યથાસ્સ્તતાયિનઃ શત્રૂન્ યેન ગુપ્તોસ્જયન્મૃધે॥2॥

પરીક્ષિત રાજાએ કહ્યું : હે મહારાજ – વિદ્યાથી રક્ષણ પામેલા ઇન્દ્ર દેવે રમત માત્રમાં સર્વસ્વનું હરણ કરનારા શત્રુઓની સેનાને યુદ્ધમાં જીતી લીધી અને ત્રેલોક્યનું રાજ્ય ભોગવ્યું તે ‘ નારાયણ કવચ ‘ રૂપ વિદ્યા મને કહો. સાથે એ પણ બતાવો કે તેને તેનાથી સુરક્ષિત થઈને રણભૂમિમાં કેવી રીતે આક્રમણકારી શત્રુઓ ઉપર વિજય મેળવ્યો. (1)(2)


॥શ્રીશુક ઉવાચ॥

વૃતઃ પુરોહિતોસ્ત્વાષ્ટ્રો મહેંદ્રાયાનુપૃચ્છતે। નારાયણાખ્યં વર્માહ તદિહૈકમનાઃ શૃણુ॥3॥

શ્રી શુકદેવજીએ કહ્યું : પુરોહિત બનેલા વિશ્વરૂપે પ્રશ્ન પૂછનાર ઇન્દ્ર દેવને જે નારાયણ કવચ કહેલું તર હવે એકાગ્ર મનથી સાંભળો.


વિશ્વરૂપ ઉવાચધૌતાંઘ્રિપાણિરાચમ્ય સપવિત્ર ઉદઙ્ મુખઃ। કૃતસ્વાંગકરન્યાસો મંત્રાભ્યાં વાગ્યતઃ શુચિઃ॥4॥
નારાયણમયં વર્મ સંનહ્યેદ્ ભય આગતે। પાદયોર્જાનુનોરૂર્વોરૂદરે હૃદ્યથોરસિ॥5॥
મુખે શિરસ્યાનુપૂર્વ્યાદોંકારાદીનિ વિન્યસેત્। ઓં નમો નારાયણાયેતિ વિપર્યયમથાપિ વા॥6॥


વિશ્વરૂપે કહ્યું : હે દેવરાજ ઇન્દ્ર ! ભયનો પ્રસંગ આવી પડે ત્યારે નારાયણ કવચ ધારણ કરી પોતાના શરીરની રક્ષા કરી લેવી જોઈએ. એની વિધિ આ પ્રમાણે છે કે પહેલા હાથ પગ ધોઈ આચમન કરવું.પછી હાથમાં કુશની વીંટી ધારણ કરી ઉત્તર તરફ મુખ રાખી બેસી જવું. પછી કવચ ધારણ પર્યંત બીજું કાંઈ પણ ન બોલવાનો નિશ્ચય કરી પવિત્રતાથી ” ૐ નમો નારાયાણાય ” અને ” ૐ નમો ભગવતે વાસુદેવાય ” આ મંત્રો દ્વારા હૃદયાદી અંગ ન્યાસ તથા અંગૂષ્ઠાદિકર ન્યાસ કરવા. પહેલા ” ૐ નામો નારાયાણાય ” આ અષ્ટાક્ષર મંત્રના ૐ વગેરે આઠ અક્ષરોના ક્રમશઃ બે પગ, બે ગોઠણ,બે સાથળ,પેટ,હૃદય, વક્ષ સ્થળ, મુખ અને મસ્તકમાં ન્યાસ કરવા અથવા પૂર્વોક્ત મંત્રના ય કારથી શરૂ કરી ૐ કાર પર્યંત આઠ અક્ષરોના મસ્તકથી આરંભ કરી તે જ આઠ અંગોમાં ઉલટા ક્રમથી ન્યાસ કરવા.(4)(5)(6)

કરન્યાસં તતઃ કુર્યાદ્ દ્વાદશાક્ષરવિદ્યયા। પ્રણવાદિયકારંતમંગુલ્યંગુષ્ઠપર્વસુ॥7॥

પછી ૐ નમો ભગવતે વાસુદેવાય એ દ્વાદશાક્ષર મંત્રના ૐ કારથી સંપુટ કરેલા એક એક અક્ષરનો આંગળીઓમાં અને અંગુઠાની અણીઓમાં ન્યાસ કરવો. જમણા હાથની તર્જની થી માંડી ડાબા હાથની તર્જની સુધીની આઠ આંગળીઓમાં આઠ અક્ષરોનો અને બે અંગુઠાના ઉપરના તથા નીચેના ચાર સાંધાઓમાં બાકી રહેલા ચાર અક્ષરોનો ન્યાસ કરવો.(7)

ન્યસેદ્ હૃદય ઓંકારં વિકારમનુ મૂર્ધનિ। ષકારં તુ ભ્રુવોર્મધ્યે ણકારં શિખયા દિશેત્॥8॥
વેકારં નેત્રયોર્યુંજ્યાન્નકારં સર્વસંધિષુ। મકારમસ્ત્રમુદ્દિશ્ય મંત્રમૂર્તિર્ભવેદ્ બુધઃ॥9॥
સવિસર્ગં ફડંતં તત્ સર્વદિક્ષુ વિનિર્દિશેત્। ઓં વિષ્ણવે નમ ઇતિ ॥10॥

પછી ” ૐ વિષણવે નમઃ ” એ મંત્રના “ૐ” કારનો હૃદયમાં, “વિ” કારનો મસ્તકમાં, “ષ” કારનો ભ્રકુટીના મધ્યમાં, “ણ” કારનો શીખામાં , “વે” કારનો બન્ને નેત્રમાં અને “ન” કારનો સર્વ સાંધાઓમાં ન્યાસ કરવો, બાકી રહેલા “મ” કારનો ૐ મહ્ અસ્ત્રાય ફટ કરી દિગબંધ જોડવો. આ પ્રમાણે ન્યાસ કરવાથી આ વિધિને જાણવાવાળો પુરુષ મંત્ર સ્વરૂપ થઈ જાય છે.(8)(9)(10)


આત્માનં પરમં ધ્યાયેદ ધ્યેયં ષટ્શક્તિભિર્યુતમ્। વિદ્યાતેજસ્તપોમૂર્તિમિમં મંત્રમુદાહરેત ॥11॥

ત્યાર પછી સમગ્ર ઐશ્વર્ય , ધર્મ, યશ, લક્ષ્મી, જ્ઞાન અને વૈરાગ્યથી પરિપૂર્ણ ઇષ્ટદેવ ભગવાનનું ધ્યાન કરવું અને પોતાને પણ તદ્રુપ જ સમજે. પછી વિદ્યા, તેજ અને તપ સ્વરૂપ આ કવચનો પાથ કરવો.(11)


ઓં હરિર્વિદધ્યાન્મમ સર્વરક્ષાં ન્યસ્તાંઘ્રિપદ્મઃ પતગેંદ્રપૃષ્ઠે। દરારિચર્માસિગદેષુચાપાશાન્ દધાનોસ્ષ્ટગુણોસ્ષ્ટબાહુઃ ॥12॥

 પાશાત્। સ્થલેષુ માયાવટુવામનોસ્વ્યાત્ ત્રિવિક્રમઃ ખેઽવતુ વિશ્વરૂપઃ ॥13॥

ૐ ગરુડજીની પીઠ ઉપર ચરણ ધરીને રહેલા, અણિમાદિ આઠ સિધ્ધિઓથી સેવીત, આઠ બાહુ વાળા શંખ-ચક્ર-ઢાલ-તલવાર-ગદા-બાણ-ધનુષ અને પાશને ધારણ કરતા હરિ ભગવાન મારી સર્વ પ્રકારની રક્ષા કરજો.(12)


દુર્ગેષ્વટવ્યાજિમુખાદિષુ પ્રભુઃ પાયાન્નૃસિંહોઽસુરયુથપારિઃ। વિમુંચતો યસ્ય મહાટ્ટહાસં દિશો વિનેદુર્ન્યપતંશ્ચ ગર્ભાઃ ॥14॥


કિલ્લા, વન તથા રણભૂમિ વગેરે સંકટમાં સ્થળોમાં મોટા દૈત્યોનાં સેના પતિઓના શત્રુ નૃસિંહ ભગવાન રક્ષા કરજો. એ ભગવાન જ્યારે મોટા શબ્દથી ખડખડ હસ્યાં હતા ત્યારે દિશાઓમાં ગર્જના ઉઠી હતી અને દૈત્ય પત્નીઓના ગર્ભો પડી ગયા હતાં.(14)

રક્ષત્વસૌ માધ્વનિ યજ્ઞકલ્પઃ સ્વદંષ્ટ્રયોન્નીતધરો વરાહઃ। રામોઽદ્રિકૂટેષ્વથ વિપ્રવાસે સલક્ષ્મણોસ્વ્યાદ્ ભરતાગ્રજોસ્સ્માન્ ॥15॥

પોતાની દાઢ વડે પૃથ્વીને ધારણ કરનાર અને યજ્ઞોરૂપી અવ્યવ વાળા વરાહ ભગવાન માર્ગમાં રક્ષા કરજો. પર્વતોના શિખરો ઉપર પરશુરામ અને પ્રવાસમાં ભરતના મોટા ભાઈ રામચંદ્રજી લક્ષમણ સહિત મારી રક્ષા કરજો.(15)


મામુગ્રધર્માદખિલાત્ પ્રમાદાન્નારાયણઃ પાતુ નરશ્ચ હાસાત્। દત્તસ્ત્વયોગાદથ યોગનાથઃ પાયાદ્ ગુણેશઃ કપિલઃ કર્મબંધાત્ ॥16॥

મારણ-મોહન આદિ ભયંકર અભિચારો અને ગફલતમાંથી નારાયણ રક્ષા કરજો. ગર્વથી નર ભગવાન, યોગ ભ્રંશથી યોગેશ્વર દત્તાત્રેય અને ગુણોના સ્વામી કપિલદેવજી કર્મના બંધનથી રક્ષા કરજો.(16)


સનત્કુમારો વતુ કામદેવાદ્ધયશીર્ષા માં પથિ દેવહેલનાત્। દેવર્ષિવર્યઃ પુરૂષાર્ચનાંતરાત્ કૂર્મો હરિર્માં નિરયાદશેષાત્ ॥17॥

ભગવાન સનતકુમારો કામદેવથી રક્ષા કરજો અને માર્ગમાં દેવોને નમસ્કાર ન કરવા રૂપી અપરાધથી હયગ્રીવ ભગવાન રક્ષા કરજો. નારદજી સેવામાં થતા અપરાધોથી રક્ષા કરજો.સર્વ પ્રકારના નરકથી કચ્છપાવતાર ભગવાન મારી રક્ષા કરજો.(17)

ધન્વંતરિર્ભગવાન્ પાત્વપથ્યાદ્ દ્વંદ્વાદ્ ભયાદૃષભો નિર્જિતાત્મા। યજ્ઞશ્ચ લોકાદવતાજ્જનાંતાદ્ બલો ગણાત્ ક્રોધવશાદહીંદ્રઃ ॥18॥

દ્વૈપાયનો ભગવાનપ્રબોધાદ્ બુદ્ધસ્તુ પાખંડગણાત્ પ્રમાદાત્। કલ્કિઃ કલે કાલમલાત્ પ્રપાતુ ધર્માવનાયોરૂકૃતાવતારઃ ॥19॥

અજ્ઞાનથી વેદવ્યાસ ભગવાન, પાંખડીઓથી અને પ્રમાદથી બુદ્ધાવતાર અને ધર્મ રક્ષાને માટે મહાન અવતાર ધારણ કરવાવાળા ભગવાન કલ્કિ પાપબહુલ કાલિકાલના દોષોથી મારી રક્ષા કરજો.(19)


માં કેશવો ગદયા પ્રાતરવ્યાદ્ ગોવિંદ આસંગવમાત્તવેણુઃ। નારાયણ પ્રાહ્ણ ઉદાત્તશક્તિર્મધ્યંદિને વિષ્ણુરરીંદ્રપાણિઃ ॥20॥

સવારમાં ગદાથી ભગવાન કેશવ, વેણુધારી ગોવિંદ ભગવાન થોડો દિવસ ચઢી આવે ત્યારે, બરછી-ધારી નારાયણ પૂર્વાહન કાળમાં અને ભગવાન વિષ્ણુ ચક્રરાજ સુદર્શન લાઇ મધ્યાહન કાળમાં રક્ષા કરજો.(20)
દેવોસ્પરાહ્ણે મધુહોગ્રધન્વા સાયં ત્રિધામાવતુ માધવો મામ્। દોષે હૃષીકેશ ઉતાર્ધરાત્રે નિશીથ એકોસ્વતુ પદ્મનાભઃ ॥21॥

ઉગ્ર ધનુષ્ય ધારી મધુસુદન ભગવાન ત્રીજા પહોરે બ્રહ્મા, વિષ્ણુ, રુદ્ર એ ત્રણ મૂર્તિવાળા માધવ ભગવાન સાયનકાળે, સૂર્યાસ્ત પછી હ્યષીકેશ અને મધરાતે તથા મધરાત પહેલા એકલા પદ્મનાભ ભગવાન રક્ષા કરજો.(21)



*****************

Posted by at No comments:

Sunday, 18 January 2026

શિક્ષણજગતના તેજસ્વી સિતારા: શ્રી યોગેશકુમાર પંડ્યાની ગૌરવશાળી મજલ

શિક્ષણજગતના તેજસ્વી સિતારા: શ્રી યોગેશકુમાર પંડ્યાની ગૌરવશાળી મજલ


શિક્ષક એ માત્ર પાઠ્યપુસ્તકનો પાઠ ભણાવનાર નથી, પરંતુ વિદ્યાર્થીઓના જીવનમાં સંસ્કાર, શિસ્ત, સ્ફૂર્તિ અને સર્જનાત્મકતાનું બીજ વાવનાર દીવો છે. એવા જ એક દીવાદાંડી સમાન વ્યક્તિત્વ છે — શ્રી યોગેશકુમાર નરેન્દ્રભાઈ પંડ્યા, ઉપશિક્ષક, શ્રી બાંઠીવાડા જૂથ પ્રાથમિક શાળા, મેઘરજ તાલુકાના અરવલ્લી જિલ્લામાં.


"શિક્ષક કભી સાધારણ નહીં હોતા, પ્રલય ઓર નિર્માણ ઉસકી ગોદ મેં પલતે હૈ" – આ ઉક્તિને સાર્થક કરતા શ્રી યોગેશ પંડ્યા, એક કર્મઠ શિક્ષકે આજે શિક્ષણ જગતમાં પોતાની વિશિષ્ટ ઓળખ ઊભી કરી છે. 


આપણે વાત કરી રહ્યા છીએ શ્રીબાંઠીવાડા જૂથ પ્રાથમિક શાળાના ઉપશિક્ષક શ્રી યોગેશકુમાર નરેન્દ્રભાઈ પંડ્યા વિશે.

 ° શિક્ષણ, સેવા અને સંસ્કારોનો સેતુ: 

   શ્રી યોગેશ પંડ્યા, એક સ્વાતંત્ર્ય સેનાનીના પૌત્ર. જેમની રગોમાં દેશપ્રેમ અને રાષ્ટ્ર સેવાનું રક્ત દોડી રહ્યું છે. પિતાશ્રી સ્વ. નરેન્દ્રભાઈ પંડ્યા પણ એક શ્રેષ્ઠ શિક્ષક હતા. લોકસેવક હતા. માતા પણ શ્રેષ્ઠ શિક્ષક હતા. માતાના ગર્ભમાંથી જ યોગેશભાઈએ શિક્ષક બનવાના સંસ્કારો કેળવી લીધા હતા કારણકે યોગેશ પંડ્યા જ્યારે માતા હરીશબાળાના ગર્ભમાં હતા ત્યારે માતાએ પ્રાથમિક શિક્ષક તાલીમનો અભ્યાસ મેળવ્યો હતો. માતા પિતા પણ એક આદર્શ શિક્ષક દંપતિ હતા. માતાપિતાએ આજીવન શિક્ષણ અને સેવાના કાર્યો કર્યા છે. યોગેશ પંડ્યાના માતા કે જેઓ સંગીત દ્વારા શિક્ષણના હિમાયતી અને આકાશવાણી કલાકાર હતા. માતાપિતાના સંસ્કારોને સાથે લઈને ચાલનાર શ્રી યોગેશ પંડ્યા માટે આવા સદગુણો સહજ છે. 



 ° ૨૪ વર્ષનું અવિરત જ્ઞાનતપ:- 

     છેલ્લા ૨૪ વર્ષથી શાળામાં શૈક્ષણિક પ્રવૃત્તિઓમાં સ્થિર રહીને બાળકોના ભવિષ્યને કંડારવું એ આજના સમયમાં ખૂબ જ વિરલ ઘટના છે. શ્રી યોગેશકુમારે બાંઠીવાડા પ્રાથમિક શાળાને માત્ર પોતાની નોકરીનું સ્થળ નહીં, પણ પોતાની કર્મભૂમિ બનાવી છે. ૨૪ વર્ષની આ દીર્ઘકાલીન સેવા દરમિયાન તેમણે હજારો વિદ્યાર્થીઓના જીવનમાં જ્ઞાનનો ઉજાસ પાથર્યો બાળકોનો પ્રેમ જીતીને બાળકોના હૃદય સુધી પહોંચ્યા છે. બાળકોની સાથે ગાવુ, ખાવુ, રમવુ ભણવુ - ભણાવવુ અને શીખવુ - શીખવવું અને બાળદેવો સાથે લીન રહેવું. “ મને જે આવડે છે તે મારા બાળકોને આવડવું જ જોઈએ, જે મને ઓછું ફાવે છે તે પણ હું શીખીને મારા બાળકોને પ્રવીણ બનાવીશ. “ આ વિધાન સાર્થક કરવા સતત મથતાં રહે છે. 


 ° બહુમુખી પ્રતિભાના સ્વામી:- 

કોઈએક વિશિષ્ટ પ્રતિભા સાથે પ્રતિભાશાળી હોવું એ ઈશ્વરની વિશિષ્ટ ભેટ છે જ્યારે બહુમુખી પ્રતિભાના સ્વામી હોવું એ ઈશ્વરની આપણી સાથેની સતત હાજરી છે. 

શ્રી યોગેશભાઈ માત્ર પાઠ્યપુસ્તકો પૂરતા મર્યાદિત શિક્ષક નથી, પણ તેઓ એક સાચા 'કેળવણીકાર' છે. તેમની પ્રતિભાના અનેક પાસાઓ છે: જેમકે, 

રમતગમત અને યોગ: વિદ્યાર્થીઓના શારીરિક અને માનસિક સ્વાસ્થ્ય માટે તેઓ હંમેશા કાર્યરત રહે છે.

કલા અને સંગીત: ગીત, સંગીત અને કલાના માધ્યમથી શિક્ષણને રસપ્રદ બનાવવાની તેમની કળા અજોડ છે. બાળકોને સંગીત દ્વારા શિક્ષણના હિમાયતી છે. 

વિજ્ઞાન અને ગણિત: જટિલ વિષયોને પ્રવૃત્તિઓ દ્વારા સરળ બનાવી બાળકોમાં વૈજ્ઞાનિક અભિગમ કેળવવો એ તેમની ખાસિયત છે. 

જાદુ કલાના પ્રયોગો: 

        બાળકોને આશ્ચર્ય સાથે શિક્ષણ આપવા માટે તેઓ જાદુના પ્રયોગોનો પણ કુશળતાપૂર્વક ઉપયોગ કરે છે. સાથે સાથે ગામડાઓમાં પ્રચલિત અંધશ્રદ્ધાઓને જાદુના ખેલ દ્વારા દૂર કરવાનો પ્રયત્ન કરી દરેકની સાથે જોડાયેલું વિજ્ઞાન છે જેની યોગ્ય સમજ આપે છે. 


 ° સફળતાના શિખરો: 

     એવોર્ડની હેટ્રિક….

      તેમની નિષ્ઠા અને મહેનતની સુવાસ છેક ગાંધીનગર અને ચિત્રકૂટ સુધી પહોંચી છે. છેલ્લા ત્રણ વર્ષમાં તેમને મળેલા સન્માન તેમની શ્રેષ્ઠતાની સાબિતી પૂરી પાડે છે:

વર્ષ ૨૦૨૩: તાલુકા કક્ષાના શ્રેષ્ઠ શિક્ષકનો એવોર્ડ.
વર્ષ ૨૦૨૪: જિલ્લા કક્ષાના શ્રેષ્ઠ શિક્ષકનો એવોર્ડ.
વર્ષ ૨૦૨૬: 'ચિત્રકૂટ એવોર્ડ’ 

       ૧૪ જાન્યુઆરી, ૨૦૨૬ના પવિત્ર દિવસે પ્રસિદ્ધ રામકથાકાર પૂજ્ય મોરારીબાપુના હસ્તે 'ચિત્રકૂટ એવોર્ડ' આપીને તેમનું ભવ્ય સન્માન કરવામાં આવ્યું. પૂજ્ય બાપુના હસ્તે મળેલો આ એવોર્ડ માત્ર યોગેશભાઈ માટે જ નહીં, પણ સમગ્ર અરવલ્લી જિલ્લા અને શિક્ષણ જગત માટે ગૌરવની ક્ષણ છે. 2026નો આ ચિત્રકૂટ એવોર્ડ તેમની સફળતાની હેટ્રિક સમાન છે.


 ° આદર્શ દંપતી અને સહયોગી જીવનસાથી:

    કહેવાય છે કે ' દરેક સફળ પુરુષ પાછળ એક સ્ત્રીનો હાથ હોય છે.' યોગેશભાઈના કિસ્સામાં તેમના ધર્મપત્ની શ્રીમતી ભાવનાબેન જોશી તેમના પડછાયા બનીને ઊભા રહ્યા છે. ભાવનાબેન પણ એ જ શાળામાં શિક્ષિકા તરીકે ફરજ બજાવે છે અને યોગેશભાઈની દરેક શૈક્ષણિક અને સામાજિક પ્રવૃત્તિમાં ખભેખભા મિલાવીને સાથ આપે છે. આ દંપતી ખરા અર્થમાં 'શિક્ષક દંપતી'નો આદર્શ પૂરો પાડે છે.


° અન્ય સિદ્ધિઓ: 

  શ્રી યોગેશ પંડ્યા, તેઓના વિસ્તારના પ્રસિદ્ધ યોગી છે. દર વર્ષે યોગ દિવસે તેઓના સાનિધ્યમાં આખું મેઘરજ ગામ યોગ કરવા આવે છે.

સાથે સાથે તેઓ એક સારા ક્રિકેટર પણ છે. તેમના જિલ્લાની ટીમમાં તેઓ પૂર્વ કેપ્ટન તરીકે કામ કરતા હતા. તેઓના નેતૃત્વ હેઠળ અનેક વખત ટીમ વિજેતા બનેલ છે.

      શિક્ષણ ક્ષેત્રે તેઓએ ચાલુ વર્ષે ચિલ્ડ્રન યુનિવર્સિટી ખાતે ' ગિજુભાઈ બધેકા અને NET 2020 ‘ વિષય પર રિસર્ચ પેપર રજૂ કરી નૅશનલ કોન્ફરન્સમા ભાગ લીધો હતો. શિક્ષણમાં તેઓએ ક્રિયાત્મક સંશોધનો પણ કર્યા છે.

ભાષા વિષય શિક્ષક તરીકેની તેઓની કાબેલિયતને લીધે તેઓશ્રી આર. પી. ની રાજ્ય કક્ષાની તાલીમોમાં જઈ માસ્ટર ટ્રેનર્સ તૈયાર કરે છે. 

ગીત સંગીતના શોખીન શ્રી યોગેશ પંડ્યાની યુ ટ્યૂબ ચેનલ પર તેઓના અનેક ગીતો ગાયેલા છે. બાળકો સાથે ગાયેલી કવિતાઓ, પ્રાર્થનાઓ અને ભજનો પણ છે. સ્ટાર મેકર પર 6000 કરતાં વધારે ગીતો ગાયેલા છે. 

માતા પિતા તરફથી મળેલ ધાર્મિક સંસ્કારોની ગરિમા જાળવી રાખનાર, યોગેશ પંડ્યા મેઘરજ ગામમાં, પોલીસ સ્ટેશન થતી નવરાત્રી દરમિયાન માતાજીની સ્તુતિ અને આરતી ગાન છેલ્લા વીસેક વર્ષથી કરે છે. 


  યોગેશકુમાર પંડ્યાએ પોતાની કર્તવ્યનિષ્ઠાથી બાંઠીવાડા ગામ અને શાળાનું નામ આખા ગુજરાતમાં રોશન કર્યું છે. તેમની આ સફર આવનારા અનેક યુવાન શિક્ષકો માટે પ્રેરણા સ્ત્રોત બની રહેશે. શિક્ષણ પ્રત્યેનું તેમનું આ સમર્પણ અવિરત ચાલતું રહે તેવી અનેક શુભેચ્છાઓ!

શ્રી યોગેશકુમાર પંડ્યાને ચિત્રકૂટ એવોર્ડ બદલ ખૂબ ખૂબ અભિનંદન!
Posted by at No comments:

Thursday, 9 October 2025

જરૂરિયાત એ સંશોધનની માતા છે




જરૂરિયાત એ સંશોધનની માતા છે

ઘણાં સમયથી સાચવીને રાખેલી આ ક્લિક કે જેના વિશે ઘણું કહી શકાય. બપોરનો સમય હતો. ઉનાળાનો બપોર. જમીને કારીગર વર્ગ આરામ કરે. તાપમાં કામ ન કરે પણ આરામમાં કંઈકને કંઈક કર્યા કરે. સૂવે નહીં. શાળામાં આમ તો બેસવાની ઘણી જગ્યા પણ ક્લાસ ચાલુ હોઈ આ લોકો મેદાનમાં ઝાડને છાંયડે બેસે. ખુરશીની જગ્યાએ કરેલો ઉપયોગ જોઈને મારા ઉપરના ક્લાસ માંથી ક્લિક કરેલી. આમ તો પરમિશન વગર ન લેવી જોઈએ પણ, આવો સીન ફરી ક્યાં, ક્યારે પણ દ્રશ્યમાન થઈ શકે તેમ ન હતો એટલે હિંમત કરીને ફોટો લઈ લીધો. ફોટો લીધા પછી આજે આશરે 4 વર્ષ પછી લખવાનો મેળ પડ્યો. એમાંય ફોટો ગેલેરી ફુલ થઈ ગઈ હોવાથી બધા નકામા ફોટા ડિલીટ કર્યા અને આને ભૂલથી ડિલીટ ન થાય તે માટે આજે કામ શરૂ કર્યું.

     
    માનવ ઇતિહાસમાં અનેક પ્રગતિ અને શોધો થઈ છે, જેની પાછળ એક મુખ્ય પ્રેરક બળ રહેલું છે, અને તે છે: જરૂરિયાત. આ સદીઓ જૂની કહેવત સાબિત કરે છે કે જ્યારે મનુષ્યને કોઈ વસ્તુની કે કોઈ સમસ્યાના ઉકેલની સખત જરૂર પડે છે, ત્યારે તેનું મગજ સૌથી વધુ સક્રિય થાય છે અને તે નવીન વિચારો તથા સંશોધનો તરફ દોરાય છે.

સંશોધનનો જન્મ:- 

જરૂરિયાત એ માત્ર કોઈ ઈચ્છા નથી, પરંતુ તે એક એવી મજબૂરી છે જે વ્યક્તિને બેસી રહેવા દેતી નથી. જ્યારે જીવનમાં કોઈ મુશ્કેલી આવે છે અથવા કોઈ ઉણપ વર્તાય છે, ત્યારે તેને દૂર કરવા માટે માનવીય મન જિજ્ઞાસા અને સર્જનાત્મકતાનો ઉપયોગ કરે છે.

પ્રાચીન ઉદાહરણો:- આદિમાનવે જ્યારે પોતાની સુરક્ષા અને ખોરાક માટે ભટકવું પડ્યું, ત્યારે તેને હથિયારો અને આગની જરૂરિયાત ઊભી થઈ. આ જરૂરિયાતે પથ્થરોમાંથી ધારદાર હથિયારો બનાવવાની અને આગ પ્રગટાવવાની શોધ તરફ દોરી. વસવાટ માટેની જરૂરિયાતમાંથી ઘર અને રહેઠાણનો વિચાર આવ્યો. ખેતી અને પરિવહનની જરૂરિયાતે ચક્ર ની શોધ કરાવી, જે આજે પણ સૌથી મહાન શોધોમાંની એક ગણાય છે.

આધુનિક ઉદાહરણો: - જ્યારે લાંબા અંતરનો સંદેશો ઝડપથી પહોંચાડવાની જરૂર પડી, ત્યારે ટેલિફોન અને વાયરલેસ કમ્યુનિકેશન ની શોધ થઈ. અંધકારને દૂર કરવાની જરૂરિયાતમાંથી બલ્બની શોધ થઈ. રોગો અને મહામારી સામે લડવાની જરૂરિયાતે પેનિસિલિન જેવી દવાઓ અને અદ્યતન તબીબી ઉપકરણોના સંશોધનને જન્મ આપ્યો.

સમસ્યા એ જ મોકો

દરેક સમસ્યા પોતાની સાથે સંશોધનનો મોકો લઈને આવે છે. મનુષ્યનો સ્વભાવ છે કે તે ઓછા પ્રયાસમાં વધુ સારું પરિણામ મેળવવા માંગે છે. આ આળસ પણ એક રીતે જરૂરિયાત બની રહે છે. કપડાં ધોવાનો સમય બચાવવાની જરૂરિયાતે વોશિંગ મશીન બનાવડાવ્યું, અને લાંબી મુસાફરીનો સમય ઘટાડવાની જરૂરિયાતમાંથી એરોપ્લેન ની શોધ થઈ.
આજના ડિજિટલ યુગ માં પણ આ સિદ્ધાંત એટલો જ લાગુ પડે છે. માહિતીને ઝડપથી સંગ્રહ કરવા, વહેંચવા અને તેની પ્રક્રિયા કરવા માટેની જરૂરિયાતમાંથી જ કોમ્પ્યુટર , ઇન્ટરનેટ અને આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ (AI) જેવાં અદ્ભુત સંશોધનો થયાં છે. કોરોના મહામારી દરમિયાન વેક્સિનની તાત્કાલિક જરૂરિયાત હતી, જેના પરિણામે દુનિયાભરના વૈજ્ઞાનિકોએ રેકોર્ડ સમયમાં રસીઓનું સંશોધન કર્યું.

આમ, 'જરૂરિયાત એ સંશોધનની માતા છે' એ માત્ર એક કહેવત નથી, પરંતુ તે માનવ વિકાસના ઇતિહાસનું કેન્દ્રીય સત્ય છે. જરૂરિયાત વ્યક્તિને પડકારોનો સામનો કરવા, સર્જનાત્મક રીતે વિચારવા અને નવા ઉકેલો શોધવા માટે પ્રેરિત કરે છે. જ્યાં સુધી મનુષ્યને જીવનમાં સમસ્યાઓ, ઉણપ કે લક્ષ્યો હશે, ત્યાં સુધી સંશોધનની પ્રક્રિયા ચાલુ રહેશે અને દુનિયામાં નવા-નવા આવિષ્કારો થતા રહેશે. જરૂરિયાત જ આપણને ભૂતકાળમાંથી શીખીને ભવિષ્યને વધુ ઉજ્જવળ બનાવવાની પ્રેરણા આપે છે.

Posted by at 1 comment:

Saturday, 23 August 2025

મારી શાળા, મારી કર્મભુમિ એ જ મારું બદ્રીનાથ - કેદારનાથધામ 🌹🙏🌹



23/8/2024 ને શુક્રવાર થી 23/8/25 ને શનિવાર સુધીની એક વર્ષની સફર આ શાળામાં. 

ન. પ્રા. શાળા નંબર 33, ભાઈકાકા નગર, બાકરોલ આણંદ.

આજરોજ 23/8/2025 ને શનિવારે આ શાળામાં એક વર્ષ પૂર્ણ થયું.

    શ્રાવણ માસ, પુષ્કળ વરસાદ. ઓર્ડર મળ્યા પછી ઘણાં દિવસ પછી હાજર થઈ. મારી સાથે ગાયત્રીબેન, નિશા, દેવાંશી હતાં. હું હાજર થઈ, સહી કરી તરત જ પાછી ધોળાકુવા ગઈ. ત્યાં બધાં સાથે જમવાનો છેલ્લો દિવસ હતો. ધોળાકુવા માં બધાં જ ઉદાસ હતા. હું પણ. કારણકે પહેલા મારે 33 નંબરમાં આવવું હતું પણ પછી, ઈચ્છા ઓછી હતી.

   માગેલું મોડું મોડું મળ્યું તો ખરું જ. એક બાજુ આનંદ તો હતો જ. બીજી તરફ મનમાં કંઈ ગોઠતું ન હતું. 

    બીજો દિવસ એટલે શનિવાર. ખૂબ જ વરસાદ. સી. આર. સી. બ્રિજપાલભાઈ મારા વર્ગની મુલાકાતે આવ્યા. ખૂબ અંધારેલો વરસાદ. અંધારિયો રૂમ. વર્ગખંડમાં બાળકોથી અપરિચિત. શ્રીબ્રિજપાલભાઈ સાથે, 
શાબ્દિક મૌન છતાં ભાવોની ઘણી આપલે થઈ. મારું પોતાનું સ્વજન આવ્યાની લાગણી અનુભવી.. વધુ કંઈ બોલી શકાય તેમ ન હતું કારણકે આંખો અને હૃદય આંસુઓથી ભરપૂર હતાં. છલકાતાં વાર લાગે તેમ ન હતી. થોડીવાર પછી મારાથી આટલું જ બોલી શકાયું, “ ગઈકાલે હાજર થઈ. “ શ્રી બ્રિજપાલભાઈએ બાળકો સાથે થોડીઘણી વાતો કરી. વર્ગખંડ બહાર નીકળતાં નીકળતાં બોલ્યા, ' સામેના બિલ્ડિંગમાં ઉપરના માળે બે રૂમો ખાલી છે, તેમાંથી એક તમે લઈ લેજો. ' મેં હકારમાં ફક્ત ડોકું ધુણાવ્યું. 

    સ્ટાફમાં શ્રી નીલાબેન સાથે થોડો વધારે પરિચય. તાલીમોમાં મળવાને કારણે. થોડુંઘણું આચાર્યશ્રી રજનીકાંત સાહેબને ઓળખુ. ભાર્ગવભાઈને અને મહેજબીનને નામથી ઓળખું, ઝાઝો પરિચય નહીં. બાકી આખો સ્ટાફ મારા માટે બિલકુલ નવો. 

  વર્ગખંડમા શ્રીનીલાબેન સાથે. શરૂઆતમાં બધું જ નવું. વારંવારની બદલાતી શાળાઓમાં સેટ થઈને રહેવુ એ જ મારા માટે કપરું કામ. આકરી કસોટી. એ જ રીતે આ શાળામાં પણ સ્ટાફ, શાળા, બાળકો અને અન્ય બધી રીતે બધાં સાથે સેટ થઈને રહેવા માટે ખૂબ પ્રયત્ન કર્યો. ખાસ કરીને બાળકો સાથે કામ કરવું ખૂબ અઘરું લાગ્યું. બાળકો હોશિયાર ઘણાં પણ ખૂબ જ ચંચળ. વધારે પડતાં ચંચળ. મારાથી મોટેથી બોલી શકાય નહીં વર્ગમાં શાંતિ રાખે નહીં. કાનની તકલીફ એટલે અવાજ સહન થાય નહીં. ધીરે ધીરે અકળામણ વધતી ગઈ. ગુસ્સો વધતો ગયો. ઘણી વખત બધી અકળામણ નીકળી જાય. 

 બાળકો, શાળા પરિવાર અને બીજી અન્ય રીતે અનુકૂળ થવાનો ખૂબ પ્રયત્ન કર્યો. ખાસ બાળકોને કઈ રીતે સમજાવવા? શું કરવું? શું કરું તો બાળકો મારા બાળકો આદર્શ બાળકો બને.

     હવે મારી કસોટી શરૂ થઈ. દીવા સ્વપ્ન, તોત્તોચાન, પોલીએના, સમરહીલ જેવાં અનેક બાળ માનસને ઉપયોગી એવાં ઘણાં પુસ્તકો વાંચેલા જેનો ઉપયોગ હવે કરવાનો સમય આવ્યો. 

     મનમાં થયું, “ પીપુડાં તો સૌ કોઈ વગાડે, સાંબેલા વગાડે તે ખરું!!! ' 

   હવે ખરા ખરીને સમય આવી ગયો છે. આમાંથી પાર ઉતરવું જ રહ્યું. 

 એમ પણ હું ક્યાં હાર માનું એમ છું ? થોડાક જ વર્ષોની મહેનત ને ? પછી કાયમ શાંતિ!!! એવું વિચારી……
મન મનાવી લીધું. 

   વાર્ષિક પરીક્ષા બાદ પેપર તપાસવા વિમલભાઈના રૂમમાં બેઠેલી. હું, ભાર્ગવભાઈ, વિમલભાઈ, મહેજબીન અને વચ્ચે વચ્ચે દક્ષાબેન અને પિનલબેન આવીને મળી ગયા. ભાર્ગવભાઈ સાથે મારે કુંડલીની વાત થઈ. ભાર્ગવભાઈ જ્યોતિષ જાણે છે તે જાણી આનંદ થયો. ભાર્ગવભાઈની વાતોમાં ઘણો રસ પડે. જાણકારી મળી. 

  ધીરે ધીરે નીલાબેન અને ભાર્ગવભાઈ સાથે વધુ ને વધુ પરિચય થયો. બંને સાથે ઘણું સારું લાગ્યું. બંને શિવ ભક્તો. અમે સૌ એક પંથના પ્રવાસી!!!

  આમ તો, અંતે આ ઉત્તમ માર્ગે બધાએ આવવાનું જ હોય છે. દરેકનો સમય નક્કી હોય છે. 

     આખો સ્ટાફ સરસ. ખૂબ મળતાવડો અને પ્રેમાળ. એકમેકને હંમેશા પરસ્પર સહયોગ કરે. ખૂબ ખેલદિલી સાથે રહે. 

આચાર્યશ્રી રજનીકાંત સાહેબ ખૂબ ઉત્સાહી અને હોંશિયાર. સ્ટાફને એક સુત્રતાના તાંતણે બાંધીને સૌને સૌ સૌની યોગ્યતા અને રસ મુજબનું કામ આપે. દરેકને સરખી રીતે સાચવી સૌના મન સાચવવામાં માહેર. બાળકોના અભ્યાસ માટે સતત ચિંતિત. શાળા અને શાળા વિકાસ માટે તત્પર. શાળા અને શાળાના બાળકો આગળ વધે પ્રગતિ કરે તે જ ઝંખના. 

શાળા પરિસર, આસપાસનું પર્યાવરણ રમણીય. વાલીગણ ખૂબ સહયોગી. 

  મારી શાળાની ભૂમિ અતિશય પવિત્ર. ખૂબ જ ઉર્જાવાન અને હકારાત્મક તરંગો જો ઝીલી શકાય તો આ ભૂમિ એક તીર્થભૂમિ, તપોભૂમિ અને ગુરુકુળથી કમ નથી. સવાર સવારમાં દિવ્ય વાતાવરણથી આ ગુરુકુળ મહેંકી ઉઠે. ઠંડો ઠંડો પવન, આદિત્ય રશ્મિઓથી વીંટળાયેલું શાળા પરિસર, પંખીઓના મીઠાં ગાન, ખીલેલા પુષ્પો અને લીલાછમ વૃક્ષો જાણે બ્રહ્મ વેળાની સ્તુતિ કરતાં હોય તેવાં જણાય!!!! આ ઉર્જા ખૂબ અનુભવાઈ ત્યારથી આ શાળા પ્રત્યેનો લગાવ વધ્યો. હવે થોડુંઘણું સમજાવવા લાગ્યું કે હું અહીં શા માટે ? 

    શા માટે બદ્રીનાથ ધામ કહ્યું? 

 ખૂબ જ પાવરફુલ ઉર્જા. અહીં લીધેલા સંકલ્પો તરત સિદ્ધ થાય. ઓછી સુવિધાઓ અને વધુ ઉર્જાવાન ભૂમિ એટલે બદ્રીનાથ ધામ. તમામ દાન અને રૂપિયા શાળાના બાળકોના અભ્યાસ અર્થે વપરાય. કદાચ ભૌતિક સુવિધાઓ ઓછી હોય તો ચાલે પણ વિધાભ્યાસમાં કચાસ ન રહેવી જોઈએ તેવી બળવત્તર 
ભાવના સાથે કામ કરી રહેલા શાળાના આચાર્યશ્રી.

  શાળાના આચાર્યશ્રી બાળકો માટે જ દાન એકઠું કરે. તેઓશ્રીના અથાક પ્રયાસોથી એક અનોખુ કાર્ય હાથ ધરાયું છે જે એ કે, દર વર્ષે ધોરણ 8 માં પ્રથમ નંબર મેળવનાર વિધાર્થીને 51000/- રૂપિયા રોકડા અને ધોરણ 3 થી 8 માં પ્રથમ ત્રણ નંબર મેળવનાર વિધાર્થીને ચાંદીના સિક્કા વાળો મેડલ!!!!! 🥇 🏅 

    
        દરેક શાળા અને શાળા પરિવાર કોઈને કોઈ રીતે વિશિષ્ટ હોય છે. દરેકની કામ કરવાની આવડત અને સૂઝ અલગ અલગ હોય છે. ઘણું બધું શીખવા મળ્યું. ઘણાં સારા મિત્રો મેળવ્યા. એક એક વ્યક્તિ, વસ્તુ અને પરિસ્થિતિ આપણને કંઈકને કંઈક શીખવી જાય છે. એમ અહીં પણ છે. 

  આજે એક વર્ષ ખૂબ આનંદ સાથે પૂર્ણ થયું. 


જે મળ્યું છે તે બહેતર છે.
જે છે તે મારા માટે સારુ છે. 
जो प्राप्त हे, वह पर्याप्त है। 

ઈશ્વરે અહીં કેવો રોલ ભજવવા માટે મોકલી છે તે તો તે જ જાણે. ઈશ્વરના સતત માર્ગદર્શન અને પ્રેરણાથી હંમેશની જેમ કાર્ય કરતી રહું એ જ અભ્યર્થના. 








 

  

  




Posted by at No comments:

Wednesday, 13 August 2025

દુર્વા




દુર્વા પરણીને સાસરે આવી. સાસરિયા ખૂબ રૂઢિચુસ્ત વિચારો ધરાવે. દુર્વા હજુ માંડ અઢાર વર્ષની થઈ હતી. કાલ સુધી તો ઢીંગલીને પોતિયા પહેરાવતી હતી. હજુ બાળપણનો થનગનાટ દુર્વામાં હતો. પિયરમાં લાડ કોડમાં ઉછરેલી દુર્વા અહીં ઘરના કામ અને સાસરિયાની સેવામાં ગૂંથાયેલી રહેતી. કદી ન કરેલાં કામો ધીરે ધીરે દુર્વાને આવડી ગયાં. 

 એકાદ વર્ષમાં દુર્વાના પતિ શુભમને પાસેના જિલ્લામાં સરકારી નોકરી મળતાં , દુર્વા અને શુભમ ગામડે રહેવા ગયા.  શુભમ આખો દિવસ નોકરીએ જાય ત્યારે દુર્વા રસોઈ પાણી પરવારીને વાંચવાં બેસે. એક જ રૂમનું ઘર. ઘરમાં પ્રવેશ દ્વારની એક બાજુએ નાનું રસોડું. એક રૂમમાં ટી. વી., કબાટ, અને પલંગ. પલંગ બારી પાસે ગોઠવેલો હતો. દુર્વા આખો દિવસ પલંગ પર નાની બારીના પ્રકાશમાં પુસ્તકો વાંચ્યા કરે. તેના ઘરની આજુબાજુ ઢોર ઢાંખર વાળા ઘરો. બધાં આખો દિવસ પોતપોતાના કામમાં વ્યસ્ત હોય. થોડા સમય પછી ધીરે ધીરે પડોશીઓ સાથે પરિચય કેળવાયો. દુર્વા ક્યારેક ક્યારેક પડોશીઓ જોડે બેસતી. દુર્વાનો સ્વભાવ જ એવો કે બધાંને દુર્વા ગમે અને દુર્વાને પણ બધાં ગમે. આ ગામડામાં સ્ત્રીઓ તમાકુનું વ્યસન કરે. તમાકુ વાળી સોપારી ખાય અને એકબીજાને પણ ખવડાવે. દુર્વાને પણ આ લોકોએ ખૂબ આગ્રહ કરી કરીને તમાકુ વાળી સોપારી ખાવાની ટેવ પાડી દીધી. ઘણાં સમય સુધી આમ ચાલ્યું. શુભમ આ વાતથી બિલકુલ અજાણ હતો. ડરની મારી દુર્વા શુભમને કંઈ કહેતી નહીં. થોડાં વર્ષો પછી શુભમની બદલી પાસેના શહેરમાં થઈ ગઈ. દુર્વા અને શુભમ શહેરમાં રહેવા ગયા. દુર્વાની સખીઓ છૂટી પણ વ્યસન ન છૂટ્યું. હવે દુર્વાને તમાકુ વિના ચાલે જ નહીં. સવારે ઊઠીને તમાકુ વાળી સોપારી લે તો જ પેટ સાફ થાય. દુર્વા હવે છાનીમાની શુભમના તમાકુ વાળા મસાલા માંથી થોડી સોપારી લે. ઘણીવાર શુભમ ખાતો હોય તો માંગી ને પણ લે. શુભમને દુર્વાની લત વિશે જાણ થઈ ગઈ. હવે શુભમને મન ન હોવા છતાં, ડબલ તમાકુ વાળા માવા મસાલા ખરીદવા પડે. બહુ પ્રયત્નો અને સમજાવટ છતાં પણ દુર્વાની લત ન છૂટી. 

    દુર્વા એક સંસ્કારી બ્રાહ્મણ પરિવારની દિકરી હતી . તેના પપ્પા વેદોક્ત પંડિત. તેની માતા પણ ધાર્મિક વૃત્તિ ધરાવે. દુર્વા ગર્ભમાંથી જ સંસ્કાર શ્રીમંત હતી. આધ્યાત્મિક વાતો, વિચારો અને વાંચન દુર્વાના રસના વિષયો હતાં. ધાર્મિક અને આધ્યાત્મિક જ્ઞાન ધરાવતી દુર્વાનું ચુંબકીય વ્યક્તિત્વ હતું. દુર્વા દરેક જ્ઞાની વ્યક્તિ સાથે ખૂબ ઊંડાણ પૂર્વકની ચર્ચા કરી શકે. દુર્વા આધ્યાત્મિક વાતો અને મનની શક્તિ  વિશે ખૂબ જાણે. એવાં પુસ્તકો વાંચે, વિડિયો સાંભળે અને મિત્રો સાથે ચર્ચામાંથી જ્ઞાન પ્રાપ્ત કરે. દુર્વાનો સ્વભાવ ખૂબ જ સરળ અને મળતાવડો હતો. દરેકની સાથે પ્રેમથી વાતો કરે અને સૌને મદદ કરે. 

   શુભમ અને દુર્વા બંનેએ ખૂબ પ્રયત્નો કર્યા પણ કેમેય કરીને દુર્વાનું વ્યસન ન છૂટે. શુભમ ખૂબ સમજાવે. દુર્વા સમજે પણ ખરી, નક્કી કરે કે નવરાત્રીથી છોડી દઈશ, શ્રાવણ માસમાં છોડી દઈશ કે પછી તેની દીકરીના જન્મ દિવસથી છોડી દઈશ કે પછી તેઓની લગ્ન તારીખથી છોડી દઈશ. દુર્વા પોતે પ્રયત્નશીલ પણ એકાદ બે દિવસ જ રહી શકે. ઘણી વખત મન મક્કમ રાખીને નવરાત્રીના નવ દિવસ વ્યસન ન કરે પાછું હતું એમનું એમ. દુર્વાને ન ગમે પણ શું થાય? દુર્વા કોઈ એવો ઉપાય શોધતી ફરે કે કાયમ માટે વ્યસન મુક્ત થઈ જવાય. શુભમ પણ કહે, “ દુર્વા આ એક વ્યસન તારા માટે સોનાની થાળીમાં લોઢાની મેખ જેવો છે. તારા જેવી સ્ત્રી આવું વ્યસન કરે તે કેવું લાગે? તને ખબર છે ? મારી સાઇટ પર કામ કરતી સ્ત્રીઓ તમાકુ વાળી સોપારી ખાય છે ! મજૂર વર્ગની સ્ત્રીઓ વ્યસની હોય છે. આ એક વ્યસન ન હોય તો તુ સર્વગુણ સંપન્ન છે. તારા જેવી જ્ઞાની સ્ત્રીઓને આ ન શોભે. “ આમ ઘણું ઘણું સમજાવે. પણ બધું જ નિરર્થક. દુર્વા કહે, ‘ સ્વામિ, હું પણ ચિંતિત છું. ( દુર્વા તેના પતિને સ્વામિ કહીને સંબોધે.) એક સમય તો એવો આવશે જ કે હું નિર્વ્યસની હોઈશ. મને વિશ્વાસ છે.’ 

   B દુર્વાની બાળપણની સખી ગાર્ગી ધ્યાન શિબિર કરવા જાય. વારંવાર દુર્વાને શિબિર કરવા આમંત્રણ આપે. દુર્વાને જવું હોય પણ ત્યાં અઠવાડિયું રહેવું પડે. ઘરે આવી ન શકાય. મૌન રાખવું પડે એટલે ફોન પર પણ વાત ન કરી શકાય. ઘરમાં નાની દીકરી શ્રેષ્ઠીને એકલી મૂકીને દુર્વાને જવું ન ગમે. દુર્વાના મમ્મી રાધાબેને પણ કહ્યું કે, ‘તારે વેકેશનમાં શિબિર કરવા જવું હોય તો જા. શ્રેષ્ઠીનીચિંતાનકરીશ.હુંબધુંસંભાળીલઈશ.’ પણ દુર્વાનો જીવ તેની દિકરી શ્રેષ્ઠીમાં વધારે. શ્રેષ્ઠી પણ મમ્મી વિના ન રહે. શુભમ તો એક અઠવાડિયાની વાત સાંભળીને જ ના પાડે. શુભમ કહે, ‘ એકાદ બે દિવસ હોય તો બરાબર છે. આટલા બધા દિવસ ન જવાય. અને હા, સાથે સાથે શુભમ એમ પણ કહે કે, ‘ વ્યસન છોડીને જા. વ્યસન સાથે કેવી રીતે સાધના કરી શકાય ?’ આમ, ઘણી બધી ઈચ્છા હોવા છતાં દુર્વા સાધના કરવા ન જઈ શકે. ઘરે રહી દુર્વા ભગવાનની ભક્તિ, પૂજા- પાઠ, ભજન અને ધ્યાન કરે. દુર્વાને ધ્યાન અને પ્રાણાયામમાં ખૂબ જ રસ રુચિ. મનની મક્કમતા સાથે દુર્વા ઘણી વખત મહિના સુધી વ્યસન ન કરે. પણ ફરી પાછુ  ચાલુ થઈ જાય. એમ કરતાં કરતાં તેની દિકરી શ્રેષ્ઠી કોલેજમાં આવી. શ્રેષ્ઠી મોટી થઈ ગઈ. શ્રેષ્ઠી સમજણી થઈ ગઈ. ઘરકામ કરતાં અને સારી રીતે ઘર સંભાળતી થઈ ગઈ. વેકેશન પડતા પહેલા સાધનાનું સમય પત્રક તૈયાર થઈને આવી જાય. આ વખતે દુર્વાએ શુભમને સાધના કરવા માટે રજા માંગી. શુભમે કહ્યું, “ વ્યસન છોડ પછી જા.’  દુર્વાએ શુભમને વચન આપ્યું કે, “ શિબિર કર્યા પછી હું આજીવન વ્યસન નહીં કરું. બસ મને જવા દો. “ દુર્વાની અતિશય ઈચ્છા હોઈ દિકરી શ્રેષ્ઠીએ પપ્પાને સમજાવ્યા. શુભમ દુર્વાને સાધના કરવા જવા દેવા તૈયાર થયા. 

    શુભમે દુર્વાની મિત્ર ગાર્ગીને ફોન કરીને કહ્યું કે, ‘ ગાર્ગી, દુર્વા આ વખતે સાધના કરવા જાય છે. મને બહુ ડર લાગે છે. દુર્વાને કંઈ થશે તો નહીં ને? દુર્વા આવી બધી બાબતોમાં ખૂબ ઊંડી ઊતરી જાય છે માટે મને તેની ચિંતા થાય છે. ‘ 

   ગાર્ગીએ કહ્યું, “ આ સાધનામાં  ઊંડા ઉતરવા જેવું કંઈ નથી. આ એક વૈજ્ઞાનિક સાધના પદ્ધતિ છે જે આપણા મનને કેળવે છે. મનુષ્યને મનનો માલિક બનાવે છે. દુર્વા પહેલેથી જ અલગ વ્યક્તિત્વ ધરાવે છે. આ સાધના તેને ખૂબ જ ઉપયોગી બની રહેશે. તમે ચિંતા ન કરો. દુર્વાને કંઈ જ નહીં થાય. ‘ 

    આજે દુર્વા ખૂબ ખુશ હતી. ઘરમાં એક અઠવાડિયું કોઈને કંઈ તકલીફ ન પડે તે મુજબનું કરિયાણું અને જરૂરી સામાન ભરી દીધો. શુભમને અને શ્રેષ્ઠીને બધું જ સમજાવી દીધું. દુર્વાને સેન્ટર પર મૂકવા બાપ દિકરી ગયા. જતાં જતાં દુર્વાએ શુભમને છેલ્લી વખત તમાકુ વાળી સોપારી ખાવાની ઈચ્છા દર્શાવી. શુભમે ના પાડી. દુર્વાએ કહ્યું, “  સ્વામિ, છેલ્લી વખત આપી દો. ફરી કદી નહીં માંગું.” શુભમે ખૂબ દુઃખ સાથે આપી. શ્રેષ્ઠી અને શુભમ દુર્વાને ઉતારીને, તેની બેગ અને સામાન દુર્વાને ફાળવેલ રૂમ પર મૂકીને થોડો સમય ત્યાં પસાર કર્યો. દુર્વાને પોતાનુ ધ્યાન રાખવા જણાવી શુભમ કઠણ હૃદયે ઘરે જવા નીકળ્યો. લગ્નના ઘણાં વર્ષો પછી આ રીતે બંને જણાં છૂટા પડ્યા. દુર્વા પણ ભારે હૃદયે સજળ નેત્રો સાથે પાછળ ફરી અને પોતાના રૂમ પર ગઈ.

    એક નાનો રૂમ. રૂમમાં એક જ વ્યક્તિ રહી શકે. રૂમમાં એક પલંગ. એક ટોયલેટ બાથરૂમ. સાથે લઈને આવેલો જરૂર પૂરતો સામાન. દુર્વાએ જોયુ અને વિચાર્યુ કે, આથી વિશેષ કંઈ જ જરૂરી નથી. નાહકનું લોકો વધારાનો સામાન ભેગો કરીને પોતાના રૂપિયા અને સમય ગુમાવે છે. દુર્વા ખુશ હતી. સાંજે છ વાગ્યે ચા નાસ્તો આપ્યો ત્યારે શ્રેષ્ઠી યાદ આવી ગઈ. ચા નાસ્તા પછી ગુરુજીનું પ્રવચન હતું. આઠ વાગ્યાથી મૌન શરૂ થવાનું હતું. મૌન પહેલા દુર્વાએ સેવિકા બહેનને મૂંઝવતા પ્રશ્નો પૂછી લીધા. 

    બીજા દિવસે સવારે ચાર વાગે ઉઠવાનો બેલ પડે. બધાં જાગી જાય છતાં પણ સેવિકા બહેન નાની ઘંટડી લઈને આવે. સવારે સાત વાગ્યા સુધી ધ્યાન કરવાનું હોય. ગુરુજીની સૂચના મુજબ ધ્યાન કરવાનું. વચ્ચે કલાકે કલાકે બેલ પડે એટલે બધાં પેશાબ પાણી કરી બેસી જાય. કેટલાક સાધકો પગ છૂટો કરવા ઊભા થાય. કેટલાક સાધકો કલાકો સુધી ઊભા જ ન થાય. 

 દુર્વા માટે બધું જ આશ્ચર્યજનક હતું પણ પૂછાય કોને? પોતાની વ્યક્તિગત મુશ્કેલીઓ સેવિકા બહેનને અને ગુરુજીને કહી શકાય. પણ નાની અને નિરર્થક વાતો માટે મૌન ન ખોલાય. 

   ચા નાસ્તો કર્યા પછી સાડા નવ વાગ્યા સુધી સ્નાન કરી કપડાં ધોઈને રૂમ સફાઈ કરીને ફરી પાછું ધ્યાનમાં બેસી જવાનું. બપોરે જમવાનો કલાક બ્રેક પડે. સાંજે ફરી ચા નાસ્તો. પણ આખા દિવસ દરમિયાન સંપૂર્ણ મૌન રાખવાનું. દુર્વાને આમ પણ ઓછું બોલવા જોઈએ એટલે મૌન દુર્વાને ગમે. રાત્રે નવ વાગે એટલે સુવા જઈ શકાય. બધાં સાધકો થોડું ચાલે અને પ્રકૃતિ માણે. દસ પછી બધાં સુવા જાય. બીજો આખો દિવસ પસાર થયો. બધાં સુઈ ગયાં. દુર્વા હજુ આંટા મારતી હતી. દુર્વાને શ્રેષ્ઠી યાદ આવી ગઈ . શુભમ યાદ આવ્યો. દુર્વા રડી પડી. મનોમન વિચારવા લાગી કે, અહીં શું કામ આવી? મેં હાથે કરીને આ સજા ભોગવી. શાંતિથી પરિવાર સાથે વેકેશન માણવાનું મૂકીને આ શું? મોડા સુધી દુર્વાને ઊંઘ ન આવી. 

     ત્રીજા દિવસે સવારે ચાર વાગે ઉઠવામાં મુશ્કેલી પડી. દુર્વાને બહુ જ ઊંઘ આવતી હતી. ઊઠીને દુર્વા ધ્યાન હૉલમાં ગઈ. ધ્યાન કરતાં કરતાં દુર્વા ઊંઘી ગઈ તે જ ખ્યાલ ન રહ્યો. થોડીવાર પછી ખબર પડી અને ફરીથી ધ્યાન શરૂ કર્યુ. આજે દુર્વાને સવારે તમાકુ વિના પેટ સાફ ન થયું.  દુર્વા ખૂબ જ અકળાઈ ગઈ. સેવિકા બહેનને ચિઠ્ઠી લખી અને ત્રિફળા ચૂર્ણ મંગાવી આપવા કહ્યું.આખો દિવસ દુર્વાએ ધ્યાન તો કર્યુ પણ મન વિનાનું ધ્યાન કર્યુ. 

 ચોથા દિવસે દુર્વાને પેટ સાફ થઈ ગયું. એમ તો આજે દુર્વા સ્વસ્થ હતી પણ મન ખૂબ ભારે લાગતું હતું. નિર્વ્યસની સાધકોને પણ તકલીફ પડે, તો દુર્વાને ખૂબ તકલીફ પડે જ એવું ગુરુજી કહેતા હતા. સળંગ બે ત્રણ દિવસ સુધી દુર્વાને પેશાબ પીળો પીળો આવવા લાગ્યો. મોં કડવું થઈ ગયું. કશું ખાવાનું ભાવે જ નહીં કે કંઈ ગમે નહીં. દુર્વાને ક્યાંય ચેન ન પડે. દુર્વા ઘરે જવાના દિવસો ગણતી હતી. દુર્વાને તમાકુ વાળી સોપારી ખાવાની તીવ્ર ઈચ્છા થતી ત્યારે તે પોતાના મનને કહેતી કે, ઘરે જઈને પહેલાં જ તમાકુ ખાઈશ. છઠ્ઠા દિવસે દુર્વાને તાવ આવી ગયો. આખું શરીર ગરમ અને માથે તાળવુ તો શરીર કરતાંય વધારે ગરમ. દુર્વાને ડર લાગી ગયો. સાંજે ગુરુજીને મળવા જવાનું વિચાર્યું. બધાં સાધકો સાધના દરમ્યાન પોતપોતાની મુશ્કેલીઓ નક્કી કરેલા સમયે ગુરુજીને જણાવે. દુર્વા સાંજે ચા નાસ્તો કર્યા પછી ગુરુજીને મળવા ગઈ. 

   દુર્વાને જોતાં જ ગુરુજીએ કહ્યું, “ બહુ કષ્ટ વેઠ્યું બેટા નહીં? “ દુર્વા રડવા જેવી થઈ ગઈ. રડમસ અવાજે દુર્વાએ કહ્યું, ‘ ગુરુજી મને તાવ છે અને માથા ઉપર તાળવુ તો પુષ્કળ ગરમ છે. મને બહુ ડર લાગે છે. મને કશું થશે તો નહીં ને ? ‘ 

   ગુરુજીએ કહ્યુ, “ નિશ્ચિંત રહો. તમને કશું જ નહીં થાય. તમે સાચી રીતે મન લગાવીને સાધના કરો છો. તાળવુ ગરમ છે તેથી ગભરાવાની જરૂર નથી. સાધનાની પ્રગતિનું સારુ લક્ષણ છે.“ 

    સાધનાની પ્રગતિ જાણી દુર્વા ખુશ થઈ ગઈ. આખી રાત ઊંઘ ન આવી. આમ પણ દુર્વા અહીં રાત્રે બરાબર ઊંઘી શકતી નહીં. બીજા દિવસે સવારે વહેલા ઊઠીને ધ્યાન કરવા ગઈ. ખૂબ સરસ ધ્યાન થયું. ચા નાસ્તા પછી અચાનક જ દુર્વાને પેટમાં અસહ્ય દુઃખાવો થયો. દુર્વા બીજા સેશનમાં ધ્યાન કરવા જઈ શકી નહીં. સેવિકા બહેન બોલાવવા આવ્યા અને કહ્યું કે, ‘ ગુરુજી બોલાવે છે. ‘ હોલમાં સાધકો ધ્યાન કરતાં હતાં. ગુરુજી પણ હોલમાં હતા. દુર્વાને બોલાવીને ગુરુજીએ પૂછ્યું, શું થાય છે ? ‘ દુર્વાને ડાયેરિયા થઈ ગયા હતા. ગુરુજીએ આજે આખો દિવસ આરામ કરવા જણાવ્યું અને સેવિકા બહેનને કલાકે કલાકે લીંબુ પાણી આપવા કહ્યું. સાંજ સુધીમાં દુર્વા એક અનોખી ચેતના અને તાજગી સાથે ધ્યાન કરવા ગઈ. ગુરુજીએ તેની હાજરી અને સ્વસ્થતાની નોંધ લીધી. આટલાં દિવસોમાં ધ્યાન થયું હતું તે કરતાં આજે દુર્વાએ ખૂબ સારી રીતે ધ્યાન કર્યુ. રાત્રે પથારીમાં પડતાં જ ઘસઘસાટ ઊંઘ આવી ગઈ. આખા અઠવાડિયાની ઊંઘ જાણે આજે પૂરી થઈ હોય તેમ લાગ્યું. છેલ્લા દિવસે મૌન ખોલવાનું હતું. દુર્વાને ઘરે જવાનો સમય આવી ગયો. દુર્વાને હજુ થોડા દિવસ રહી ધ્યાન કરવુ હતું. ગુરુજીએ જણાવ્યું કે, દુર્વા હમણાં સળંગ ધ્યાન કરી શકશે નહીં,  પણ ફરી આવે ત્યારે  સાધના કરી શકશે. દુર્વા આનંદિત હતી. દુર્વાની અંદર એક અદ્ભુત શક્તિનો સંચાર થઈ ગયો હતો. તેના તન- મનમાં થયેલ પરિવર્તનનો અહેસાસ અનુભવતી હતી. દુર્વા એકદમ ખુશ અને  તાજગીસભર હતી. છેલ્લા દિવસે બે કલાકનું ધ્યાન અને કલાક ગુરુજીનું પ્રવચન હતું. ધ્યાન બાદ ગુરુજીનું પ્રવચન, આ કલ્યાણકારી સાધના વિશે અને સાધના કાયમ ટકાવી રાખવાની ટેવ વિશેનું હતું. આ સાધના સમગ્ર સજીવ સૃષ્ટિનું મંગલ કેવી રીતે કરી શકે, તે બાબત ગુરુજીએ અદ્ભુત રીતે વર્ણવી હતી.  ગુરુજીના પ્રવચનના કિંમતી વાક્યો  સાંભળી દુર્વા આખા પ્રવચનમાં અર્ધખુલ્લી આંખે ચોધાર આંસુડે હતી. સાધનાથી તપીને દિવ્ય બનેલું દુર્વાનું તામ્રવર્ણી શરીર , ગંગા જમુનાના નીર સમા આંસુડાઓથી પવિત્ર અને મુક્ત બની ગયું હતું. એના ચહેરા ઉપર તપનું તેજ જણાઈ આવતું હતું. દુર્વા એકદમ શાંત, સ્વસ્થ, નિર્ભય અને મનની માલિક બની ગઈ હતી. દુર્વાને નવો જન્મ પ્રાપ્ત થયો હતો. જન્મ જન્માંતરના કર્મોની નિર્જરા થઈ ગઈ હતી. ગુરુજી પણ ખુશ હતા. પહેલી જ સાધના દુર્વાએ દિલથી,એક લગનથી અને કંઈક પામવાની ધગશથી કરી. બધાં જ સાધકો દુર્વાના સાધના દરમ્યાનના અનુભવો સંભાળવામાં મશગૂલ હતાં. 


Posted by at No comments:

Wednesday, 23 July 2025

દ્રષ્ટાભાવ અને સાક્ષીભાવસાક્ષીભાવમાં મન ઘણું શુદ્ધ થાય છે.🧘🌹🙏



દ્રષ્ટાભાવ અને સાક્ષીભાવ

સાક્ષીભાવમાં મન ઘણું શુદ્ધ થાય છે.

      સદગુરુ હાઉસિંગ નામની સોસાયટીમાં, સત્યવાન નામે એક શિસ્તબદ્ધ, સમજુ સેક્રેટરી હતા. સોસાયટીમાં વધારાના વોચમેનની જરૂર હોવાથી, કામમાં દક્ષ, એવો એક પ્રામાણિક વોચમેન તેણે નોકરીમાં રાખ્યો.

થોડા દિવસ એનું કામ જોયું પછી સત્યવાને એ વોચમેનને બીલ્ડીંગમાં આવતા-જતા માણસોની તથા આસપાસ બીજી બધી દેખરેખ રાખવાનો 'દ્રષ્ટા' તરીકેનો હોદો આપ્યો!! વોચમેન દ્રષ્ટાભાઈ તો બધુંય ધ્યાન રાખતો, આવતા-જતા માણસોની ઈનક્વાયરી તત્પરતાથી કરતો. તેનું આ દેખરેખનું કામ સોસાયટીના બધા મેમ્બરોની નજરમાં વસી ગયું!!

આમ બે વરસ થયા. એક દિવસે, સત્યવાને સોસયટીના મેમ્બરોની મિટીંગ બોલાવી, સદગુરુ સોસાયટી તરફથી તેની સારી કામગીરી બદલ, શાલ ઓઢાડી સન્માન કર્યું, પગાર વધાર્યો અને સુપરવાઈઝર તરીકે પ્રમોશન આપ્યું!!! હવે તેનું કામ બીજા આઠ વોચમેનો શું કરે છે તેનું ફક્ત સાક્ષીભાવે નિરીક્ષણ કરવાનું. એમને કશું કહેવાનું નહીં કે કશી પ્રતિક્રિયા કરવાની નહીં. આ આઠ વોચમેનોના નામ હતા; ૧) આંખ ૨) કાન ૩) નાક ૪) જીભ ૫) ચામડી ૬) હાથ ૭) પગ અને ૮) મન. એ બધા શું કરે છે તે માત્ર સાક્ષીભાવે જોવાનું. કોઈને કશું ય કહેવાનું નહી ! સારૂં-ખરાબ, ભૂલ-ચૂક, સાચું-ખોટું એવું કશું મૂલવવું નહીં અને કોઈને કશું કહેવું પણ નહીં!

થોડા વરસો પછી, સુપરવાઈઝર બનેલા તે સાક્ષીભાઈ વોચમેનને વળી એક વધારે પ્રમોશન મલ્યું. એને સદગુરુ સોસાયટીમાં જ એક ફ્લેટનો માલિક બનાવવામાં આવ્યો.

એ ચોકીદાર બીજું કોઈ નહીં પણ આપણું રાગ-દ્વેષથી રસાયેલું અશુદ્ધ મન છે. એ અશુદ્ધ મન, સદાચરણના અભ્યાસ વડે શુદ્ધ થતું થતું, ધીરે ધીરે દ્રષ્ટાભાવમાં આવે છે. પહેલાં તો ઘટમાં સાવ અંધારું હતું, ત્યાં દ્રષ્ટા આવે છે. પછી દ્રષ્ટા રોજના અભ્યાસથી એના કર્મમાં સાવધ અને પાવરધો બને છે એટલે એને સાક્ષીભાવનું પ્રમોશન મળે છે. સાક્ષીભાવમાં માત્ર જાણે, બીજું કશું કરે નહીં, આ સાચું, આ ખોટું એમ પણ બોલે નહીં, એવો મનમાં વિચાર શુદ્ધાં કરે નહીં. સૂર્ય માત્ર પ્રકાશે એની જેમ સાક્ષી. સાક્ષીભાવમાં મન ઘણું શુદ્ધ થાય છે.

પછી આગળ અભ્યાસ ચાલતો રહે છે ને અંતે સાક્ષીભાવમાં હુશિયાર, સચેત, અને સાવધ બનેલું મન ધીરે ધીરે પૂર્ણરૂપે શુદ્ધ થાય છે. આ સંપૂર્ણપણે શુદ્ધ થયેલું મન એ જ, પરમ સત્ય, આત્મા કે પછી ગમે તે નામ આપો.

આપણી કોશિશ સદાચરણના સહારે જાગી જવાની છે. રોજનો અભ્યાસ અને સદશિષ્યપણું એ આપણું કામ છે.આપણે ભાગે જમીનમાં બીજ વાવવાનું છે, અભ્યાસ રૂપે થોડી સંભાળ લેવાની છે. બાકીનું કશું જ આપણા હાથમાં નથી, બીજ આપોઆપ ઉગે છે,વધે છે, વૃક્ષ બને છે, ફૂલ, ફળ આવે છે, બધું સમયે સમયે સહજ થાય છે અને થતું આવે છે.

સૌનું મંગલ થાય. સૌનું કલ્યાણ થાય.
   
ૐ નમો નારાયણ
નટુભાઈ વાઢેર
૩.૫.૨૦૨૦
Posted by at No comments:

Monday, 5 May 2025

10 दिवसीय विपश्यना शिविर (वो सब कुछ जो आप जानना चाहते है)

10 दिवसीय विपश्यना शिविर (वो सब कुछ जो आप जानना चाहते है) 

आवेदन : Google मे Vipassana + City Name Search करे, संबंधित साईट पर online apply कर सकते है अथवा फोन पर शिविर केंद्र से सम्पर्क कर यदि जगह हो तो आवेदन भर कर केंद्र पर जमा कर सकते हैं! 

शब्दावली :
शिविर = Course 
आचार्य = Teacher 
सहायक आचार्य = Assistant Teacher
साधक = वे सभी पुरुष / महिलाये जो विपश्यना ध्यान साधना सीखने आये है!
धम्म सेवक/सेविकाये = जो पुरे शिविर के दाैरान नि:शुल्क अपनी सेवाएं देते है! 
धम्म हॉल = Meditation Hall जहा ध्यान किया जाता है! 
आसन = Seat 
प्रवचन = Discourse 

Course Fee = पुर्णत: नि:शुल्क
 
शिविर संचालन कैसे : पिछले शिविर समापन पर साधको द्वारा स्वेच्छा से दिये गये दान पर अगला शिविर संचालन होता है, विश्व के समस्त (172 केंद्र लगभग) केंद्रो में यही प्रचलन है!

योग्यता आयु Eligible Age : 18 वर्ष से अधिक 

शिविर में आर्य माैन : पुरे 10 दिन कढ़ाई से पालन करना होता है! (आर्य माैन अर्थात वाणी के साथ-साथ शरीर से भी माैन अर्थात किसी भी प्रकार का इशारा नहीं करना तथा मन से भी माैन रहना होता है) 

निवास : 10 दिवसीय आवासीय शिविर होता है जिसमें प्रत्येक साधक/साधिकाओ को रहने हेतु शुन्यागार जिसमे एक कमरा तथा उसमे (Attach Let-Bath) प्रदान किये जाते है! जहा साफ़-सफ़ाई का विशेष ध्यान रखा जाता है! 

धम्म हॉल : जिसमे बैठकर सभी साधक/साधिकाये ध्यान करते है! प्रत्येक साधक को एक आसन क्रमांक (Seat No.) दिया जाता है, पुरे शिविर के दौरान साधक उसी आवंटित (Alloted) आसन पर बैठते है!

प्रशिक्षण / मार्गदर्शन : सहायक आचार्य (पुरुष / महिला) द्वारा शिविर संचालन किया जाता है जिसमें धम्म हॉल में audio boxes द्वारा गुरुजी कल्याण मित्र श्री एस. एन. गोयन्का जी की आवाज में पुर्ण शिविर कालीन दिशा निर्देशन / मार्गदर्शन किया जाता है!  

धम्म सेवक/सेविकाये : साधको के धर्म प्रशिक्षण में सहायता के लिये 2 धम्म सेवक पुरुषों के लिये तथा 2 धम्म सेविकाये महिलाओं के लिये सुविधानुसार उपलब्ध रहते है! जो समय-समय पर साधको को समय सारणी अनुसार घंटी बजाकर धम्म हॉल में जाने हेतु अभिवादन शील होकर आग्रह करते है! 

भोजनालय : सभी साधको को भोजन हेतु एक क्रमांक दिया जाता है, पुरे शिविर भर उसी कुर्सी पर बैठकर भोजन करना होता है! पुरुषो हेतु पुरुष भोजनालय तथा महिलाओ हेतु महिला भोजनालय पृथक-पृथक होते है जिसमें महिला धम्म सेविकाये महिला भोजनालय में तथा पुरुष धम्म सेवक पुरुष भोजनालय में भोजन परोसने में सहृदय अपनी सेवाये देते है! 

समय सारणी :
प्रातः 4:00 बजे उठना 
(धम्म सेवक घंटी बजाकर उठाने आते है)
 
4:30 से 6:30 : धम्म हॉल में ध्यान / धम्म वंदना
 
6:30 से 7:00 : नाश्ता / दुध / चाय (मीठी/फ़ीकी) 

7:00 से 8:00 विश्राम 
(नहाने, कपड़े धोने हेतु ठंडा/गरम दोनो पानी उपलब्ध) 
(कई केन्द्रो पर कपड़ों हेतु लॉन्ड्रि सुविधा उपलब्ध)
 
8:00 से 9:00 : सामुहिक ध्यान साधना धम्म हॉल में 

9:00 : 5 मिनट का अवकाश

9:05 से 11:00 : ध्यान अपने निवास शुन्यागार या धम्म हॉल में
(आचार्य के निर्देशानुसार) 

11:00 से 12:00 : भोजन अवकाश (सात्विक भोजन)

12.00 से 1.00 : विश्राम
(12.30 से 1.00 : शंका /समाधान अथवा ध्यान के मार्गदर्शन हेतु आचार्य से धम्म हॉल में चर्चा कर सकते है)

1.00 से 2.25 : ध्यान अपने निवास शुन्यागार या धम्म हॉल में 

2.25 : 5 मिनट का अवकाश 

2.30 से 3.30 : सामुहिक ध्यान साधना धम्म हॉल में

3.30 : 5 मिनट का अवकाश

3.35 से 5.00 : ध्यान अपने निवास शुन्यागार या धम्म हॉल में

5.00 से 6.00 : हल्का नाश्ता / चाय / दुध (नये साधको को), 
पुराने साधक (जिन्होंने पहले भी शिविर किये है) उन्हें निंबु पानी / एक फ़ल!

6.00 से 7.00 : सामुहिक ध्यान साधना धम्म हॉल में

7.00 से 8.45 : धर्म प्रवचन / मार्गदर्शन  कल्याण मित्र श्री एस. एन. गोयन्का जी के Video द्वारा  दिया जाता है! 

8.45 से 9.00 : सामुहिक ध्यान धम्म हॉल में 

9.00 से 9.30 : प्रश्नोत्तर आचार्य से 

9.30 : विश्राम अपने निवास पर 

रात्रिभोजन : केवल वे साधक जिन्हें कोई व्याधि / रोग हो अथवा doctor ने रात में खाना खाने की सलाह दी हो या दवाइयों का सेवन करते हो, उन्हें सहायक आचार्य की अनुमति से रात्री भोजन मिलता है!

केंद्र पर व्यवस्था :
Zero Day : साधको का केंद्र पर आगमन 
पंजीयन/कमरा/धम्म हॉल में आसन क्रमांक आवंटन
एवं मोबाइल/पर्स थैली में सुरक्षित टोकन क्रमांक के साथ जमा किया जाता है!
शाम 5.00 बजे स्वल्पाहार
शाम 6.00 बजे शिविर सम्बन्धी महत्वपूर्ण दिशा निर्देश 
शाम 7.00 बजे आर्य माैन के साथ धम्म हॉल में शिविर प्रारंभ

तीन चरण : विपश्यना ध्यान साधना 3 चरणों में सिखाई जाती है! 
पहला चरण : आनापान 
(साढे तीन दिन) 
दुसरा चरण : विपश्यना 
(चौथे दिन से दसवे दिन तक) 
तिसरा चरण : मंगल मैत्री (ग्यारवे दिन) मोबाइल तथा सभी जमा वस्तुए साधको को वापस एवं माैन समाप्त 
अगले दिन प्रातः कालिन सभी साधको, आचार्य, धम्म सेवको को "दिक्षातं प्रवचन" और मंगल मैत्री के साथ प्रातः 7.00 बजे शिविर समापन एवं गृह प्रस्थान 

विपश्यना विधि  
पहले साढ़े तीन दिन 
1) आनापान : पहले इसमें अपनी आती जाती सरल स्वाभाविक श्वास (Respiration) पर ध्यान केन्द्रित करना सिखाया जाता है, जिससे चित्त/मन एकाग्र, शांत तथा तीक्ष्ण होता है! 

विपश्यना : चौथे दिन भारत से ही लुप्त, भारत की ही प्राचीनतम, भारत की ही महानतम बलशाली विपश्यना विद्या जिसे एक महामानव ने 2560 वर्ष पूर्व अपनी कड़ी तपस्या से पुनः खोज निकाला, एवं अपने कल्याण के साथ-साथ समस्त मानव जाति के कल्याणार्थ हेतु उसे खुले हाथो से बाटा, सारे जीवन भर बाटा, सारे विश्व में फ़ैलाया, समय के साथ साथ धीरे धीरे यह विद्या लुप्त होती गई जो केवल एक पडोसी देश के कुछ थोड़े से ही लोगो द्वारा गुरु-शिष्य परम्परा गुरु-शिष्य परम्परा द्वारा जैसी थी वैसी ही सम्भाल कर रखी गई, जो आज हमे पुनः अपने शुद्ध माैलिक रुप में प्राप्त हुई है, का स्वयं के अनुभव (स्वानुभुति) द्वारा अनुसरण कराया जाता है जिसमें अपनी ही साढे तीन हाथ की काया (शरीर)  की अंतर्यात्रा कराई जाती है जिसमें "यथाभुत ज्ञान दर्शन" अर्थात "जैसा है वैसा है" को स्वयं अनुभूति द्वारा देखना मेहसुस करना सिखाया जाता है! 
इस मार्ग (प्रतिपदा - सत्य दर्शन) पर चलकर हम दुःखो / विकारो / बंधनो से पुर्णत: मुक्त होते है!

मंगल मैत्री : समस्त प्राणी जगत के प्रति अपने चित्त को मंगल मैत्री की पावन तरंगों से आप्लावित करना होता है जो स्वयं के साथ दुसरो के अमित कल्याण का कारण बनती है! 

मंगल मैत्री (संक्षिप्त परिचय) : 🍁विपश्यना साधना द्वारा चित्त को यथासंभव शांत, स्थिर और निर्मल करके जो मंगल मैत्री की जाती है वह बड़ी बलशालिनी होती है, प्रभावशालिनी होती है, कल्याणकारी होती है।
विपश्यना की हर बैठक के बाद मंगल मैत्री का अभ्यास करते है! 
मंगल मैत्री भावना, कुशल धर्म की वो सुक्षमतम तरंगें होती हैं, जिनका उत्सर्जन अपने निर्मल मन से होता है एवं समस्त लोको तक व्याप्त होती है!
ऐसी मैत्री बड़ी सार्थक होती है, सुफलदायिनी होती है।

काैन से धर्म की शिक्षा दी जाती है : शुद्ध धर्म की 

*✍🏻आओ धर्म समझे✍🏻* 

 *धर्म-नियामता*
माने कुदरत के कानुन, नियमों को समझे -
प्राचीन भारत में धर्म कहते थे कुदरत के कनुन को, विधि के विधान को, निसर्ग के नियमों को, जो सब पर एक जैसे लागु होते है, जैसे आग का धर्म है जलना और जलाना, जैसे जल का धर्म है शीतल रहना और शीतल करना (आज तो धर्म शब्द का एक ही पर्याय संकुचित होकर केवल सम्प्रदाय विशेष के लिये ही रह गया है) 

प्रकृति में घट रही सारी घटनाये, स्थितिया, वस्तु-स्थितिया, प्रत्येक सजीव-निर्जीव जीव-सत्व सभी अनित्य है, क्षण-भंगुर है, बदलते ही रहते है, 
ठीक उसी तरह अपना शरीर और मन भी अनित्य ही है, प्रतीक्षण बदलते ही रहता है, ना चाहते हुए भी बदलते ही रहता है, चाहने पर की बच्चा ही रहु, जवान ही रहु, बुढ़ा ना होउ, मरना नहीं चाहता, पर ये सभी अपने बस की बात नहीं, 
बाहर से स्थुल दिखने वाले इस भोतिक जगत के भासमान आंशिक सत्य का सुक्षमतम स्तर पर गहराई से *"महान विपश्यना ध्यान साधना"* द्वारा (अनुभव के स्तर पर नाकि बुद्धि के स्तर पर) भावित करने पर प्रकृति अपने सारे रहस्य स्वतः उजागर करने लगती है, तब अनित्यता का यह भाव बोध मन की इन्द्रिय पर अनुभव से समझ में आने लगता है! 
जिस दिन जिस क्षण यह अनीत्यता का बोध (उदय-व्यय, उत्पन्न होना नष्ट होने की स्वतः जागृत अनुभूति) अनुभव से समझ में आने लगती है, बस समझो उसी क्षण उसी पल मुक्ती का मार्ग खुल गया, प्रकाश की किरण मिल गयी, अविद्या का सारा अंधेरा दुर करने का मार्ग मिल गया. 
अब आगे की यात्रा हमें स्वयं करनी है, स्वयं ही तपना है, कोई दूसरा हमे इस भवसागर को पार कराने नहीं आयेगा, ताड़ने नहीं आयेगा, चलना तो स्वयं ही पड़ेगा, इसीलिये भग्वान ने कहा "तुम्हे ही किच्चन्ग आतप्पन्ग" माने तपना तो तुम्हे ही पड़ेगा, धर्म के मार्ग पर चलना तो तुम्हे ही पड़ेगा, सम्यक संबुद्ध  तो केवल मार्ग आख्यात (बता) सकते है. 
जिस दिन हमने प्रकृति के इस बंधे बंधाये नियम को आत्म्सात कर उस पर चलना शुरू किया धर्म (जिसका अपने आप में महान अस्तित्व है) की सारी दृश्य अदृश्य शक्तिया हमारी मदद करने लगती है,  और हमे सम्पुर्ण रुप से दुखो से मुक्त करने में सहायक होती है. 

2560 वर्ष पूर्व जब महामानव तथागत सम्यक संबुद्ध को बोध गया में विशाल वट वृक्ष के निचे पुर्णिमा रात्रि के तिसरे पहर मे जब सम्यक सम्बोधी प्राप्त हुई, सम्यक ग्यान प्राप्त हुआ, उसी समय चार आर्य सत्य (Nobel Truth) प्रगट हुये

1) दुःख है 
2) दुःख का कारण है 
3) दुःख का निवारण है 
4) यह दुःख निवारण की प्रतिपदा (आर्य आष्टान्गिक मार्ग) है! 

जीस पर चलकर समस्त मानव जाति दुखो से पुर्णतया मुक्त हो सकती है! 

💐 जीवन जीने की कला – विपश्यना साधना.

(बर्न, स्विटज़रलैंड में श्री सत्य नारायण गोयन्का द्वारा दिए गये प्रवचन पर आधारित।)

सभी सुख एवं शांति चाहते हैं, क्यों कि हमारे जीवन में सही सुख एवं शांति नहीं है। 
हम सभी समय समय पर द्वेष, दौर्मनस्य, क्रोध, भय, ईर्ष्या आदि के कारण दुखी होते हैं। और जब हम दुखी होते हैं तब यह दुख अपने तक ही सीमित नहीं रखते। हम औरों को भी दुखी बनाते हैं। जब कोई व्यक्ति दुखी होता है तो आसपास के सारे वातावरण को अप्रसन्न बना देता है, और उसके संपर्क में आने वाले लोगों पर इसका असर होता है। 

सचमुच, यह जीवन जीने का उचित तरिका नहीं है।

हमें चाहिए कि हम भी शांतिपूर्वक जीवन जीएं और औरों के लिए भी शांति का ही निर्माण करें। 

आखिर हम सामाजिक प्राणि हैं, हमें समाज में रहना पडता हैं और समाज के अन्य व्यक्तियों के साथ पारस्पारिक संबंध रखना है। ऐसी स्थिति में हम शांतिपूर्वक जीवन कैसे जी सकते हैं? कैसे हम अपने भीतर सुख एवं शांति का जीवन जीएं, और कैसे हमारे आसपास भी शांति एवं सौमनस्यता का वातावरण बनाए, ताकि समाज के अन्य लोग भी सुख एवं शांति का जीवन जी सके?

हमारे दुख को दूर करने के लिए पहले हम यह जान लें कि हम अशांत और बेचैन क्यों हो जाते हैं। 

गहराई से ध्यान देने पर साफ मालूम होगा कि जब हमारा मन विकारों से विकृत हो उठता है तब वह अशांत हो जाता है। हमारे मन में विकार भी हो और हम सुख एवं सौमनस्यता का अनुभव करें, यह संभव नहीं है।

ये विकार क्यों आते है, कैसे आते है? 

फिर गहराई से ध्यान देने पर साफ मालूम होगा कि जब कोई व्यक्ति हमारे मनचाहा व्यवहार नहीं करता उसके अथवा किसी अनचाही घटना के प्रतिक्रियास्वरूप आते हैं। अनचाही घटना घटती है और हम भीतर तणावग्रस्त हो जाते हैं। मनचाही के न होने पर, मनचाही के होने में कोई बाधा आ जाए तो हम तणावग्रस्त होते हैं। हम भीतर गांठे बांधने लगते है। 

जीवन भर अनचाही घटनाएं होती रहती हैं, मनाचाही कभी होती है, कभी नहीं होती है, और जीवन भर हम प्रतिक्रिया करते रहते हैं, गांठे बांधते रहते हैं। हमारा पूरा शरीर एवं मानस इतना विकारों से, इतना तणाव से भर जाता है कि हम दुखी हो जाते हैं।इस दुख से बचने का एक उपाय यह कि जीवन में कोई अनचाही होने ही न दें, सब कुछ मनचाहा ही हों। या तो हम ऐसी शक्ति जगाए, या और कोई हमारे मददकर्ता के पास ऐसी ताकद होनी चाहिए कि अनचाही होने न दें और सारी मनचाही पूरी हो। लेकिन यह असंभव है। 

विश्व में ऐसा कोई व्यक्ति नहीं है जिसकी सारी ईच्छाएं पूरी होती है, जिसके जीवन में मनचाही ही मनचाही होती है, और अनचाही कभीभी नहीं होती। जीवन में अनचाही होती ही है। 

ऐसे में प्रश्न उठता है, कैसे हम विषम परिस्थितियों के पैदा होने पर अंधप्रतिक्रिया न दें? 

कैसे हम तणावग्रस्त न होकर अपने मन को शांत व संतुलित रख सकें?

भारत एवं भारत के बाहर भी कई ऐसे संत पुरुष हुए जिन्होंने इस समस्या के, मानवी जीवन के दुख की समस्या के, समाधान की खोज की। 

उन्होंने उपाय बताया- जब कोई अनचाही के होने पर मन में क्रोध, भय अथवा कोई अन्य विकार की प्रतिक्रिया आरंभ हो तो जितना जल्द हो सके उतना जल्द अपने मन को किसी और काम में लगा दो। उदाहरण के तौर पर, उठो, एक गिलास पानी लो और पानी पीना शुरू कर दो—आपका गुस्सा बढेगा नहीं, कम हो जायेगा। अथवा गिनती गिननी शुरू कर दो—एक, दो, तीन, चार। अथवा कोई शब्द या मंत्र या जप या जिसके प्रति तुम्हारे मन में श्रद्धा है ऐसे किसी देवता का या संत पुरुष का नाम जपना शुरू कर दो। मन किसी और काम में लग जाएगा और कुछ हद तक तुम विकारों से, क्रोध से मुक्त हो जाओगे।इससे मदद हुई। यह उपाय काम आया। आजभी काम आता है। 

ऐसे लगता है कि मन व्याकुलता से मुक्त हुआ। 

लेकिन यह उपाय केवल मानस के उपरी सतह पर ही काम करता है। वस्तुत: हमने विकारों को अंतर्मन की गहराईयों में दबा दिया, जहां उनका प्रजनन एवं संवर्धन चलता रहा। 

मानस के उपर शांति एवं सौमनस्यता का एक लेप लग गया लेकिन मानस की गहराईयों में दबे हुए विकारों का सुप्त ज्वालामुखी वैसा ही रहा, जो समया पाकर फूट पडेगा ही।

भीतर के सत्य की खोज करने वाले कुछ वैज्ञानिकों ने इसके आगे खोज की। 

अपने मन एवं शरीर के सच्चाई का भीतर अनुभव किया। उन्होंने देखा कि मन को और काम में लगाना यानी समस्या से दूर भागना है। 

पलायन सही उपाय नहीं है, समस्या का सामना करना चाहिए। 

मन में जब विकार जागेगा, तब उसे देखो, उसका सामना करो। जैसे ही आप विकार को देखना शुरू कर दोगे, वह क्षीण होता जाएगा और धीरे धीरे उसका क्षय हो जाएगा।यह अच्छा उपाय है। दमन एवं खुली छूट की दोनो अतियों को टालता है। विकारों को अंतर्मन की गहराईयों में दबाने से उनका निर्मूलन नहीं होगा। और विकारों को अकुशल शारीरिक एवं वाचिक कर्मों द्वारा खुली छूट देना समस्याओं को और बढाना है। 

लेकिन अगर आप केवल देखते रहोगे, तो विकारों का क्षय हो जाएगा और आपको उससे छुटकारा मिलेगा।

कहना तो बड़ा आसान है, लेकिन करना बड़ा कठिन। 

अपने विकारों का सामना करना आसान नहीं है। 

जब क्रोध जागता है, तब इस तरह सिर पर सवार हो जाता है कि हमें पता भी नहीं चलता। क्रोध से अभिभूत होकर हम ऐसे शारीरिक एवं वाचिक काम कर जाते हैं जिससे हमारी भी हानि होती है, औरों की भी। जब क्रोध चला जाता है, तब हम रोते हैं और पछतावा करते हैं, इस या उस व्यक्ति से या भगवान से क्षमायाचना करते हैं— हमसे भूल हो गयी, हमें माफ कर दो। 

लेकिन जब फिर वैसी ही स्थिति का सामना करना पड़ता है तो हम वैसे ही प्रतिक्रिया करते हैं।

 बार-बार पश्चाताप करने से कुछ लाभ नहीं होता।

हमारी कठिनाई यह है कि जब विकार जागता है तब हम होश खो बैठते हैं। विकार का प्रजनन मानस की तलस्पर्शी गहराईयों में होता है और जब तक वह उपरी सतह तक पहुंचता है तो इतना बलवान हो जाता है कि हमपर अभिभूत हो जाता है। हम उसको देख नहीं पाते।

तो कोई प्राईवेट सेक्रेटरी साथ रख लिया जो हमें याद दिलाये, देख मालिक, तुझ में क्रोध आ गया है, तू क्रोध को देख। क्यों कि क्रोध दिन के चौबीस घंटों में कभी भी आ सकता है इसलिए तीन प्राईवेट सेक्रेटरीज् को नौकरी में रख लूं। समझ लो, रख लिए। क्रोध आया और सेक्रेटरी कहता है, देख मालिक, क्रोध आया। तो पहला काम यह करूंगा कि उसे डांट दूंगा। मूर्ख कहीं का, मुझको सिखाता है? मैं क्रोध से इतना अभिभूत हो जाता हूं कि यह सलाह कुछ काम नहीं आती।मान लो मुझे होश आया और मैं ने उसे नहीं डांटा। मैं कहता हूं—बड़ा अच्छा कहा तूने. अब मैं क्रोध का ही दर्शन करूंगा, उसके प्रति साक्षीभाव रखूंगा। 

क्या यह संभव है ? 

जब आंख बंद कर क्रोध देखने का प्रयास करूंगा तब जिस बात को लेकर क्रोध जागा, बार-बार वही बात, वही व्यक्ती, वह ही घटना मन में आयेगी। मैं क्रोध को नहीं, क्रोध के आलंबन को देख रहा हूं। इससे क्रोध और भी ज़ादा बढेगा। यह कोई उपाय नहीं हुआ। आलंबन को काटकर केवल विकार को देखना बिल्कुल आसान नहीं होता।

लेकिन कोई व्यक्ति परम मुक्त अवस्था तक पहुंच जाता है, तो सही उपाय बताता है।

 ऐसा व्यक्ति खोज निकालता है कि जब भी मन में कोई विकार जागे तो शरीर पर दो घटनाएं उसी वक्त शुरू हो जाती हैं। 

1) सांस अपनी नैसर्गिक गति खो देता है। जैसे मन में विकार जागे, सांस तेज एवं अनियमित हो जाता है। यह देखना बड़ा आसान है। 

2)  सूक्ष्म स्तर पर शरीर में एक जीवरासायनिक प्रक्रिया शुरू हो जाती है जिसके परिणामस्वरूप संवेदनाओं का निर्माण होता है। हर विकार शरीर पर कोई न कोई संवेदना निर्माण करता है।यह प्रायोगिक उपाय हुआ। 

एक सामान्य व्यक्ति अमूर्त विकारों को नहीं देख सकता—अमूर्त भय, अमूर्त क्रोध, अमूर्त वासना आदि। लेकिन उचित प्रशिक्षण एवं प्रयास करेगा तो आसानी से सांस एवं शरीर पर होने वाली संवेदनाओं को देख सकता है। दोनों का ही मन के विकारों से सीधा संबंध है।सांस एवं संवेदनाएं दो तरह से मदत करेगी। 

एक, वे प्राईवेट सेक्रेटरी का काम करेंगी। जैसे ही मन में कोई विकार जागा, सांस अपनी स्वाभाविकता खो देगा, वह हमे बतायेगा—देख, कुछ गडबड है! और हम सांस को डांट भी नहीं सकते। हमें उसकी चेतावनी को मानना होगा। ऐसे ही संवेदनाएं हमें बतायेगी कि कुछ गलत हो रहा है। दोन, चेतावनी मिलने के बाद हम सांस एवं संवेदनाओं को देख सकते है। ऐसा करने पर शीघ्र ही हम देखेंगे कि विकार दूर होने लगा।

यह शरीर और मन का परस्पर संबंध एक ही सिक्के के दो पहलू हैं।

 एक तरफ मन में जागने वाले विचार एवं विकार हैं और दूसरी तरफ सांस एवं शरीर पर होने वाली संवेदनाएं हैं। 

मन में कोई भी विचार या विकार जागता है तो तत्क्षण सांस एवं संवेदनाओं को प्रभावित करता ही है।

 इस प्रकार, सांस एवं संवेदनाओं को देख कर हम विकारों को देख रहे हैं। पलायन नहीं कर रहे, विकारों के आमुख होकर सच्चाई का सामना कर रहे हैं। 

शीघ्र ही हम देखेंगे कि ऐसा करने पर विकारों की ताकत कम होने लगी, पहले जैसे वे हमपर अभिभूत नहीं होते। 

हम अभ्यास करते रहें तो उनका सर्वथा निर्मूलन हो जाएगा।

 विकारों से मुक्त होते होते हम सुख एवं शांति का जीवन जीने लग जाएंगे।

इस प्रकार आत्मनिरिक्षण की यह विद्या हमें भीतर और बाहर दोनो सच्चाईयों से अवगत कराती है।

 पहले हम केवल बहिर्मुखी रहते थे और भीतर की सच्चाई को नहीं जान पाते थे। अपने दुख का कारण हमेशा बाहर ढूंढते थे। बाहर की परिस्थितियों को कारण मानकर उन्हें बदलने का प्रयत्न करते थे। 

भीतर की सच्चाई के बारे में अज्ञान के कारण हम यह नहीं समझ पाते थे कि हमारे दुख का कारण भीतर है, वह है सुखद एवं दुखद संवेदनाओं के प्रति अंध प्रतिक्रिया।

अब, अभ्यास के कारण, हम सिक्के का दूसरा पहलू देख सकते हैं। हम सांस को भी जान सकते है और भीतर क्या हो रहा उसको भी। सांस हो या संवेदना, हम उसे मानसिक संतुलन खोये बिना देख सकते हैं। प्रतिक्रिया बंद होती है तो दुख का संवर्धन नहीं होता। उसके बजाय, विकार उभर कर आते हैं और उनकी निर्जरा होती है, क्षय होता है।

जैसे जैसे हम इस विद्या में पकते चले जांय, विकार शीघ्रता के साथ क्षय होने लगते हैं। धीरे धीरे मन विकारों से मुक्त होता है, शुद्ध होता है। 

शुद्ध चित्त हमेशा प्यार से भरा रहता है—सबके प्रति मंगल मैत्री, औरों के अभाव एवं दुखों के प्रति करुणा, औरों के यश एवं सुख के प्रति मुदिता एवं हर स्थिति में समता।जब कोई उस अवस्था पर पहुंचता है तो पूरा जीवन बदल जाता है। 

शरीर एवं वाणी के स्तर पर कोई ऐसा काम कर नहीं पायेगा जिससे की औरों की सुख-शांति भंग हो। उसके बजाय, संतुलित मन शांत हो जाता है और अपने आसपास सुख-शांति का वातावरण निर्माण करता है। अन्य लोग इससे प्रभावित होते हैं, उनकी मदत होने लगती है।जब हम भीतर अनुभव हो रही हर स्थिति में मन संतुलित रखते हैं, तब किसी भी बाह्य परिस्थिति का सामना करते हुए तटस्थ भाव बना रहता है। 

यह तटस्थ भाव पलायनवाद नहीं है, ना यह दुनिया की समस्याओं के प्रति उदासीनता या बेपरवाही है। 

विपश्यना (Vipassana) का नियमित अभ्यास करने वाले औरों के दुखों के प्रति अधिक संवेदनशील होते हैं, एवं उनके दुखों को हटाने के लिए बिना व्याकुल हुए मैत्री, करुणा एवं समता भरे चित्त के साथ हर प्रकार प्रयत्नशील होते हैं। उनमें पवित्र तटस्थता आ जाती हैं—मन का संतुलन खोये बिना कैसे पूर्ण रूप से औरों की मदत के लिए वचनबद्ध होना। इस प्रकार औरों के सुख-शांति के लिए प्रयत्नशील होकर वे स्वयं सुखी एवं शांत रहते हैं।

भगवान बुद्ध ने यही सिखाया—जीवन जीने की कला। 

उन्होंने किसी संप्रदाय की स्थापना नहीं की। उन्होंने अपने शिष्यों को मिथ्या कर्म-कांड नहीं सिखाये। बल्कि, उन्होंने भीतर की नैसर्गिक सच्चाई को देखना सिखाया। हम अज्ञानवश प्रतिक्रिया करते रहते हैं, अपनी हानि करते हैं औरों की भी हानि करते हैं। जब सच्चाई को जैसी-है-वैसी देखने की प्रज्ञा जागृत होती है तो यह अंध प्रतिक्रिया का स्वभाव दूर होता है। तब हम सही क्रिया करते हैं—ऐसा काम जिसका उगम सच्चाई को देखने और समझने वाले संतुलित चित्त में होता है। ऐसा काम सकारात्मक एवं सृजनात्मक होता है, आत्महितकारी एवं परहितकारी।आवश्यक है, खुद को जानना, जो कि हर संत पुरुष की शिक्षा है। केवल कल्पना, विचार या अनुमान के बौद्धिक स्तर पर नहीं, भावुक होकर या भक्तिभाव के कारण नहीं, जो सुना या पढा उसके प्रति अंधमान्यता के कारण नहीं। ऐसा ज्ञान किसी काम का नहीं है। हमें सच्चाई को अनुभव के स्तर पर जानना चाहिए। शरीर एवं मन के परस्पर संबंध का प्रत्यक्ष अनुभव होना चाहिए। इसी से हम दुख से मुक्ति पा सकते हैं।अपने बारे में इस क्षण का जो सत्य है, जैसा भी है उसे ठीक वैसा ही, उसके सही स्वभाव में देखना समझना, यही विपश्यना है। 

भगवान बुद्ध के समय की भारत की जनभाषा में पस्सना (पश्यना / passana) कहते थे देखने को, यह जो खुली आंखों से सामान्य देखना होता है उसको। लेकिन विपस्सना (विपश्यना) का अर्थ है जो चीज जैसी है उसे वैसी उसके सही रूप में देखना, ना कि केवल जैसा उपर उपर से प्रतित होता है। भासमान सत्य के परे जाकर समग्र शरीर एवं मन के बारे में परमार्थ सत्य को जानना आवश्यक है। 

जब हम उस सच्चाई का अनुभव करते हैं तब हमारा अंध प्रतिक्रिया करने का स्वभाव बदल जाता है, विकारों का प्रजनन बंद होता है, और अपने आप पुराने विकारों का निर्मूलन होता है। हम दुखों से छुटकारा पाते हैं एवं सही सुख का अनुभव करने लगते हैं।

विपश्यना साधना के शिविर में दिए जाने वाले प्रशिक्षण के तीन सोपान हैं। 

1) ऐसे शारीरिक एवं वाचिक कर्मों से विरत रहो, जिनसे औरों की सुख-शांति भंग होती हो। विकारों से मुक्ति पाने का अभ्यास हम नहीं कर सकते अगर दूसरी ओर हमारे शारीरिक एवं वाचिक कर्म ऐसे हैं जिससे की विकारों का संवर्धन हो रहा हो। इसलिए, शील की आचार संहिता इस अभ्यास का पहला महत्त्वपूर्ण सोपान है। जीव-हत्या, चोरी, कामसंबंधी मिथ्याचार, असत्य भाषण एवं नशे के सेवन से विरत रहना—इन शीलों का पालन निष्ठापूर्वक करने का निर्धार करते हैं। शील पालन के कारण मन कुछ हद तक शांत हो जाता है और आगे का काम करना संभव होता है।

2)  इस जंगली मन को एक (सांस के) आलंबन पर लगाकर वश में करना। जितना हो सके उतना समय लगातार मन को सांस पर टिकाने अभ्यास करना होता है। यह सांस की कसरत नहीं है, सांस का नियमन नहीं करते। बल्कि, नैसर्गिक सांस को देखना होता है, जैसा है वैसा, जैसे भी भीतर आ रहा हो, जैसे भी बाहर जा रहा हो। इस तरह मन और भी शांत हो जाता है और तीव्र विकारों से अभिभूत नहीं होता। साथ ही साथ, मन एकाग्र हो जाता है, तीक्ष्ण हो जाता है, प्रज्ञा के काम के लायक हो जाता है।शील एवं मन को वश में करने के यह दो सोपान अपने आपमें आवश्यक भी हैं और लाभदायी भी। लेकिन अगर हम तिसरा कदम नहीं उठायेंगे तो विकारों का दमन मात्र हो कर रह जाएगा। 

3)  अपने बारें में सच्चाई को जानकर विकारों का निर्मूलन द्वारा मन की शुद्धता। यह विपश्यना है—संवेदना के रूप में प्रकट होने वाले सतत परिवर्तनशील मन एवं शरीर के परस्पर संबंध को सुव्यवस्थित विधि से एवं समता के साथ देखते हुए अपने बारे में सच्चाई का अनुभव करना। 

यह भगवान बुद्ध की शिक्षा का चरमबिंदु है—आत्मनिरीक्षण द्वारा आत्मशुद्धि।

सभी इसका अभ्यास कर सकते हैं। सभी दुखियारे हैं। इस सार्वजनीन रोग का इलाज भी सार्वजनीन होना चाहिए, सांप्रदायिक नहीं। 

जब कोई क्रोध से पीड़ित होता है तो वह बौद्ध क्रोध, हिंदू क्रोध या ईसाई क्रोध नहीं होता। क्रोध क्रोध है। क्रोध के कारण जो व्याकुलता आती है, उसे ईसाई, यहुदी या मुस्लिम व्याकुलता नहीं कहा जा सकता। रोग सार्वजनीन है। इलाज भी सार्वजनीन होना चाहिए।

विपश्यना ऐसा ही सार्वजनीन उपाय है। 

औरों की सुख-शांति भंग न करने वाले शील के पालन का कोई विरोध नहीं करेगा। मन को वश करने के अभ्यास का कोई विरोध नहीं करेगा। अपने बारें में सच्चाई जानने वाली प्रज्ञा का, जिससे कि मन के विकार दूर होते है, कोई विरोध नहीं करेगा। 

विपश्यना सार्वजनीन विद्या है।भीतर की सच्चाई को देखकर सत्य को जैसा है वैसा देखना—यही अपने आपको प्रत्यक्ष अनुभव से जानना है। धीरजपूर्वक प्रयत्न करते हुए हम विकारों से मुक्ती पाते हैं। 

स्थूल भासमान सत्य से शुरू करके साधक शरीर एवं मन के परमसत्य तक पहुंचता है। फिर उसके भी परे, शरीर एवं मन के परे, समय एवं स्थान के परे, संस्कृत सापेक्ष जगत के परे—विकारों से पूर्ण मुक्ति का सत्य, सभी दुखों से पूर्ण मुक्ति का सत्य। उस परमसत्य को चाहे जो नाम दो, सभी के लिए वह अंतिम लक्ष्य है।

सभी उस परमसत्य का साक्षात्कार करें।

 सभी प्राणी दुखों से मुक्त हों। 

सभी प्राणी शांत हो, सुखी हो।

सबका मंगल हो।
Posted by at No comments:

Friday, 21 February 2025

ટૂંકી વાર્તા - માતૃભાષા દિવસ અંતર્ગત સત્ય ઘટના આધારિત.શીર્ષક :- ‘ચોકડી’ ✍️લેખક :- જાગૃતિ પંડ્યા ‘ શિવોહમ્ ‘ ✍️



ટૂંકી વાર્તા / માતૃભાષા દિવસ અંતર્ગત સત્ય ઘટના આધારિત.

શીર્ષક :- ‘ચોકડી’
લેખક :- જાગૃતિ પંડ્યા ‘ શિવોહમ્ ‘

નાનકડી રેશુ અંગ્રેજી માધ્યમની શાળામાં પહેલા ધોરણમાં ભણે. નિયમિત શાળાએ જાય. ભણવામાં ખૂબ રસ. ધ્યાનથી ભણે અને શાળામાં ટીચરે આપેલું બધું જ મુખપાઠ કરે. ઘરે આવીને મમ્મીને શાળાની બધી વાતો કરે. મમ્મી સેજલ પણ ટીચર. સેજલ ગુજરાતી માધ્યમમાં ભણાવે. રેશુને સેજલ બધું તૈયાર કરાવે. રેશુને બધું મોંઢે કરાવે અને રેશુએ તૈયાર કરેલું મોંઢે લે. સેજલ રેશુને ઘરકામમાં મદદ પણ કરે. આ જ રીતે એક દિવસ સેજલ રેશુને ઘરકામ કરાવવા બેઠા હતા. મમ્મી અઘરા લાગતા સવાલોમાં મદદ કરે અને રેશુ જે લખે તે ધ્યાન રાખે. એક એવો સવાલ હતો જેમાં,,,, 

સેજલે કહ્યું કે, “ બેટા , અહીં ચોકડી કર. “

 રેશુએ એક લીટી દોરી અને તેની પાસે અડીને બીજી લીટી દોરી. 

સેજલે જોયુ અને ફરીથી કહ્યું, “ આ ભૂસીને બરાબર ચોકડી કર. “ રેશુએ નાનકડી ફૂટપટ્ટી લીધી અને સરસ મજાની ચોકડી દોરવાનો પ્રયત્ન કર્યો.

હવે સેજલે જરા મોટેથી કહ્યું, “ તને સમજણ નથી પડતી? ચોકડી કર. “ 

રેશુને લાગ્યું કે, મમ્મી ગુસ્સે થઈ છે. રેશુએ રબ્બરથી બરાબર સાફ કર્યુ. ઊભી થઈને બહાર જઈને આવી અને ચોકડી કરવા બેઠી. આ વખતે રેશુએ મનોમન વિચાર્યું કે, આ વખતે એવી સરસ ચોકડી કરું કે મમ્મી ખુશ થઈ જાય. ડેસ્કનો બરાબર ટેકો લીધો. પેન્સિલની અણી કાઢી. રમવાનો ચોરસ નાનો પાસો લઈને તેની ધારે ધારે ચોરસ જેવું દોર્યુ. 

આ જોઈ સેજલે આંખો કાઢી જોરથી ઘુરાકિયુ કરતાં કહ્યું, “ આ શું કરે છે ? ચોકડી કરને? ખબર નથી પડતી? “ 

હવે રેશુ ગભરાઈ ગઈ. ઢીલી થઈ ગઈ. 

ડરતાં ડરતાં બોલી, ‘ મમ્મી, શાંતાબા કપડાં ધુવે છે, તેવી ચોકડી કરું? ‘

હવે સેજલ ઢીલી પડી. રેશુને માથે હાથ ફેરવી, ગાલે પપ્પી કરતાં કહ્યું, “ સોરી બેટા! અહીં આવી × કર. આ wrong sentence છે.“ 


( સત્ય ઘટના આધારિત ) 

—----------------------------------------------

∆ રેશુ ઊભી થઈને બહાર કપડાં ધોવાની ચોકડી જોવા ગઈ હતી.
∆ સેજલ રેશુને ખરાં ખોટા વિધાનો સમજાવીને લખાવતાં હતાં.



Posted by at No comments:

Monday, 17 February 2025

School Twinning - School NO 33/29 🤾🧍✍️🙎🧑‍💼



આજરોજ નગર પ્રાથમિક શાળા નંબર 33 અને 29 વચ્ચે શાળા ભાગીદારી કાર્યક્ર્મનું આયોજન કરવામાં આવ્યું. કાર્યક્રમની શરૂઆત પ્રાર્થના સંમેલનથી કરવામાં આવી. શાળાના ઈ.ચા.આચાર્યશ્રી નીલાબેને 29 નંબરના આચાર્યશ્રી પ્રકાશભાઈ સાહેબનું સ્વાગત કર્યુ. 29 નંબર માંથી પધારેલ શ્રી મીનાક્ષીબેન, શ્રી વિનોદભાઈ તથા શ્રી એકતાબેનનું વેલકમ કાર્ડ અને પેન આપીને સ્વાગત કરવામાં આવ્યું. પુરુષોત્તમ નગર માંથી આવેલા તમામ બાળકોનું વેલકમ કાર્ડ અને પેન આપી સ્વાગત કરવામાં આવ્યું. ત્યારબાદ ભાર્ગવભાઈએ બાળકોને આજનાં કાર્યક્ર્મ સંબંધી જરૂરી સૂચનાઓ અને માર્ગદર્શન આપવામાં આવ્યું. શ્રી જાગૃતિબેને બાળકોને શાળા ભાગીદારીનું મહત્ત્વ સમજાવ્યું. બાળકોને વિવિઘ રમતો અને માઇન્ડ ગેમ્સ રમાડવામાં આવી. વિજેતા બાળકોને ઈનામ આપવામાં આવ્યું. ત્યારબાદ બાળકોને અલ્પાહાર આપવામાં આવ્યો. શાળા નંબર 33 ની દિકરીઓએ એક સુંદર મજાનું મૂક નાટક ભજવ્યું. ત્યારબાદ બાળકોને શાળા દર્શન માટે લઈ જવામાં આવ્યા. બાળકોએ તમામ વર્ગો, બાગ, ઔષધીય બાગ, પરબ, રામહટ, મધ્યાહનભોજન રસોડું , કોમ્પુટર લેબ તથા અન્ય વિભાગોનું દર્શન કરવામાં આવ્યું. શિક્ષકોએ નાસ્તો કર્યો ત્યાં સુધીમાં બાળકો ક્રિકેટ અને મનપસંદ રમતો રમ્યા. બન્ને શાળાના બાળકોને ખૂબ આનંદ થયો. આ રીતે નગર પ્રાથમિક શાળા નંબર 33 અને 29 વચ્ચે શાળા ભાગીદારી કાર્યક્ર્મનું સુંદર આયોજન કરવામાં આવ્યું.



Posted by at No comments:
Subscribe to: Posts (Atom)