જરૂરિયાત એ સંશોધનની માતા છે

જરૂરિયાત એ સંશોધનની માતા છે

ઘણાં સમયથી સાચવીને રાખેલી આ ક્લિક કે જેના વિશે ઘણું કહી શકાય. બપોરનો સમય હતો. ઉનાળાનો બપોર. જમીને કારીગર વર્ગ આરામ કરે. તાપમાં કામ ન કરે પણ આરામમાં કંઈકને કંઈક કર્યા કરે. સૂવે નહીં. શાળામાં આમ તો બેસવાની ઘણી જગ્યા પણ ક્લાસ ચાલુ હોઈ આ લોકો મેદાનમાં ઝાડને છાંયડે બેસે. ખુરશીની જગ્યાએ કરેલો ઉપયોગ જોઈને મારા ઉપરના ક્લાસ માંથી ક્લિક કરેલી. આમ તો પરમિશન વગર ન લેવી જોઈએ પણ, આવો સીન ફરી ક્યાં, ક્યારે પણ દ્રશ્યમાન થઈ શકે તેમ ન હતો એટલે હિંમત કરીને ફોટો લઈ લીધો. ફોટો લીધા પછી આજે આશરે 4 વર્ષ પછી લખવાનો મેળ પડ્યો. એમાંય ફોટો ગેલેરી ફુલ થઈ ગઈ હોવાથી બધા નકામા ફોટા ડિલીટ કર્યા અને આને ભૂલથી ડિલીટ ન થાય તે માટે આજે કામ શરૂ કર્યું.

     

    માનવ ઇતિહાસમાં અનેક પ્રગતિ અને શોધો થઈ છે, જેની પાછળ એક મુખ્ય પ્રેરક બળ રહેલું છે, અને તે છે: જરૂરિયાત. આ સદીઓ જૂની કહેવત સાબિત કરે છે કે જ્યારે મનુષ્યને કોઈ વસ્તુની કે કોઈ સમસ્યાના ઉકેલની સખત જરૂર પડે છે, ત્યારે તેનું મગજ સૌથી વધુ સક્રિય થાય છે અને તે નવીન વિચારો તથા સંશોધનો તરફ દોરાય છે.

સંશોધનનો જન્મ:- 

જરૂરિયાત એ માત્ર કોઈ ઈચ્છા નથી, પરંતુ તે એક એવી મજબૂરી છે જે વ્યક્તિને બેસી રહેવા દેતી નથી. જ્યારે જીવનમાં કોઈ મુશ્કેલી આવે છે અથવા કોઈ ઉણપ વર્તાય છે, ત્યારે તેને દૂર કરવા માટે માનવીય મન જિજ્ઞાસા અને સર્જનાત્મકતાનો ઉપયોગ કરે છે.

પ્રાચીન ઉદાહરણો:- આદિમાનવે જ્યારે પોતાની સુરક્ષા અને ખોરાક માટે ભટકવું પડ્યું, ત્યારે તેને હથિયારો અને આગની જરૂરિયાત ઊભી થઈ. આ જરૂરિયાતે પથ્થરોમાંથી ધારદાર હથિયારો બનાવવાની અને આગ પ્રગટાવવાની શોધ તરફ દોરી. વસવાટ માટેની જરૂરિયાતમાંથી ઘર અને રહેઠાણનો વિચાર આવ્યો. ખેતી અને પરિવહનની જરૂરિયાતે ચક્ર ની શોધ કરાવી, જે આજે પણ સૌથી મહાન શોધોમાંની એક ગણાય છે.

આધુનિક ઉદાહરણો: - જ્યારે લાંબા અંતરનો સંદેશો ઝડપથી પહોંચાડવાની જરૂર પડી, ત્યારે ટેલિફોન અને વાયરલેસ કમ્યુનિકેશન ની શોધ થઈ. અંધકારને દૂર કરવાની જરૂરિયાતમાંથી બલ્બની શોધ થઈ. રોગો અને મહામારી સામે લડવાની જરૂરિયાતે પેનિસિલિન જેવી દવાઓ અને અદ્યતન તબીબી ઉપકરણોના સંશોધનને જન્મ આપ્યો.

સમસ્યા એ જ મોકો

દરેક સમસ્યા પોતાની સાથે સંશોધનનો મોકો લઈને આવે છે. મનુષ્યનો સ્વભાવ છે કે તે ઓછા પ્રયાસમાં વધુ સારું પરિણામ મેળવવા માંગે છે. આ આળસ પણ એક રીતે જરૂરિયાત બની રહે છે. કપડાં ધોવાનો સમય બચાવવાની જરૂરિયાતે વોશિંગ મશીન બનાવડાવ્યું, અને લાંબી મુસાફરીનો સમય ઘટાડવાની જરૂરિયાતમાંથી એરોપ્લેન ની શોધ થઈ.

આજના ડિજિટલ યુગ માં પણ આ સિદ્ધાંત એટલો જ લાગુ પડે છે. માહિતીને ઝડપથી સંગ્રહ કરવા, વહેંચવા અને તેની પ્રક્રિયા કરવા માટેની જરૂરિયાતમાંથી જ કોમ્પ્યુટર , ઇન્ટરનેટ અને આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ (AI) જેવાં અદ્ભુત સંશોધનો થયાં છે. કોરોના મહામારી દરમિયાન વેક્સિનની તાત્કાલિક જરૂરિયાત હતી, જેના પરિણામે દુનિયાભરના વૈજ્ઞાનિકોએ રેકોર્ડ સમયમાં રસીઓનું સંશોધન કર્યું.

આમ, 'જરૂરિયાત એ સંશોધનની માતા છે' એ માત્ર એક કહેવત નથી, પરંતુ તે માનવ વિકાસના ઇતિહાસનું કેન્દ્રીય સત્ય છે. જરૂરિયાત વ્યક્તિને પડકારોનો સામનો કરવા, સર્જનાત્મક રીતે વિચારવા અને નવા ઉકેલો શોધવા માટે પ્રેરિત કરે છે. જ્યાં સુધી મનુષ્યને જીવનમાં સમસ્યાઓ, ઉણપ કે લક્ષ્યો હશે, ત્યાં સુધી સંશોધનની પ્રક્રિયા ચાલુ રહેશે અને દુનિયામાં નવા-નવા આવિષ્કારો થતા રહેશે. જરૂરિયાત જ આપણને ભૂતકાળમાંથી શીખીને ભવિષ્યને વધુ ઉજ્જવળ બનાવવાની પ્રેરણા આપે છે.